Có chuyện xảy ra thì đừng vội trách móc. Nếu gặp khó khăn, cả nhà cùng gánh vác.

Trong công viên, đứa trẻ chạy nhanh rồi ngã. Con còn đang đau, bố mẹ đã nói: “Thấy chưa? Bảo chạy chậm thôi mà không nghe!”

Trong bữa ăn, con cố gắp một chiếc bánh nhưng làm rơi lên áo: “Sao con bất cẩn thế? Áo mới mặc đã bẩn rồi!”

Sáng đến trường, con đứng ngơ ngác trước cổng đã đóng: “Muộn rồi đấy! Tại gọi mãi con không chịu dậy.”

Đang làm việc nhà thì có tiếng “choang”. Chậu hoa vỡ, đứa trẻ đứng bên cạnh sợ hãi: “Vụng về quá! Cái chậu cũng bê không xong.”

Nhà có trẻ nhỏ, những chuyện như vậy khó tránh. Nhưng nhiều khi, điều con nghe được đầu tiên sau một sai sót là lời trách mắng, trong lúc con đang đau, sợ hoặc chưa biết phải làm gì.

Vì sao một lỗi nhỏ dễ khiến cả nhà nổi giận?

Đôi khi, người lớn không chỉ nhìn thấy chiếc áo bẩn hay cái chậu vỡ. Họ nghĩ xa hơn: “Con đã được nhắc mà không nghe”, “Sao lần nào cũng bất cẩn?”, “Sau này con sẽ ra sao?”. Từ một việc cụ thể, nỗi lo và sự bực bội dồn lại khiến phản ứng của bố mẹ mạnh hơn mức cần thiết.

Người lớn mắng vì mong con nhớ để lần sau cẩn thận. Nhưng khi đang bị quát, trẻ có thể chỉ nghĩ đến việc làm sao để bố mẹ ngừng giận. Bài học con rút ra đôi khi không phải là lần sau cần làm gì, mà là lần sau đừng để bố mẹ biết mình đã làm sai.

Điều đó không có nghĩa cha mẹ phải bỏ qua mọi lỗi lầm. Một cái chậu vỡ cần được dọn để không ai giẫm vào mảnh sắc; việc đi học muộn cũng cần xem lại giờ ngủ và giờ dậy. Chỉ là trước khi dạy con, gia đình có thể xử lý điều đang xảy ra.

“Con có bị mảnh vỡ cứa vào tay không? Đứng tránh ra để mẹ quét đã.” Khi mọi thứ an toàn, bố mẹ mới cùng con tìm hiểu vì sao chậu rơi và lần tới nên nhờ người lớn giúp ở bước nào. Con vẫn học được trách nhiệm mà không phải đứng run sợ giữa những lời mắng.

Người lớn cũng cần học cách nói lời xin lỗi

Một người mẹ kể rằng khi còn nhỏ, bà đến nhà bạn chơi. Bạn đang rửa bát thì làm vỡ một chiếc. Nghe tiếng bát rơi, bà lập tức căng thẳng. Bà tưởng tượng cảnh người lớn sẽ mắng: “Sao bất cẩn thế?”, “Nhà có bao nhiêu bát mà để con làm vỡ mãi?”

Nhưng mẹ của người bạn chỉ hỏi: “Con giật mình à? Tránh ra nhé, để mẹ dọn, kẻo mảnh vỡ đâm vào chân.”

Phản ứng ấy ở lại trong trí nhớ của bà rất lâu. Hóa ra một đứa trẻ làm vỡ bát vẫn có thể được hỏi xem có bị thương hay không, rồi cùng người lớn dọn dẹp.

Nhiều cha mẹ cũng từng lớn lên trong những gia đình nơi sai lầm luôn đi kèm sự trách phạt. Khi có con, họ có thể lặp lại cách phản ứng quen thuộc ấy mà không nhận ra. Thay đổi không dễ, nhưng có thể bắt đầu từ việc thừa nhận khi mình đã phản ứng quá lời.

Nếu mắng oan con, một câu “Bố xin lỗi vì đã trách con khi chưa hỏi rõ” có ý nghĩa hơn việc gọi con ra ăn cơm và xem như chuyện đã qua. Lời xin lỗi không làm cha mẹ mất đi tiếng nói. Nó cho con thấy người lớn cũng phải chịu trách nhiệm về điều mình nói và làm.

Nói về việc đã xảy ra, đừng biến nó thành tính cách của con

“Con làm rơi cốc” là một sự việc. “Con lúc nào cũng vụng về” lại là một lời đánh giá về con người của trẻ.

Sự khác biệt ấy rất quan trọng. Khi bị gọi là “lười”, “ngốc” hay “chẳng bao giờ làm được việc gì”, trẻ khó tập trung vào cách sửa lỗi trước mắt. Có em tin rằng mình đúng là người như thế; có em nghĩ dù cố gắng cũng vẫn bị chê, nên chẳng muốn thử nữa.

Nếu con làm đổ nước, bố mẹ có thể nói: “Nước đang chảy xuống sàn. Con lấy khăn lau cùng mẹ nhé.” Nếu con quên sách, hãy xem con đã soạn cặp thế nào và lần sau có thể kiểm tra lại bằng cách nào. Lời nhắc càng cụ thể, trẻ càng biết mình cần làm gì.

Điều này cũng đúng với người lớn trong nhà. Người bố quên mua đồ, người mẹ nấu hỏng món ăn, cả nhà ra đường mới phát hiện quên chìa khóa: không ai vui khi lập tức nghe “Anh lúc nào cũng thế” hay “Em chẳng bao giờ nhớ được việc gì”. Một gia đình dễ thở hơn khi mọi người có thể nói rõ chuyện gì đã xảy ra và tìm cách xử lý.

“Không sao” không có nghĩa là khỏi cần chịu trách nhiệm

Nếu con làm vỡ chậu hoa, “không sao” trước hết có nghĩa là con không vì một chiếc chậu vỡ mà trở thành đứa trẻ hư. Sau đó, con vẫn có thể cùng bố mẹ dọn dẹp ở phần việc an toàn, tìm hiểu vì sao mình bê không chắc tay và lần sau cần làm khác đi. Nếu làm bẩn áo, con có thể tham gia giặt áo theo khả năng của mình.

Một bài kiểm tra điểm thấp cũng vậy. Thay vì kết luận “Con học hành thế này thì hết cách”, cha mẹ và con có thể xem những câu sai: phần nào con chưa hiểu, con cần hỏi thầy cô hay luyện thêm ra sao.

Khi không còn phải dành hết sức để chống đỡ lời trách móc, trẻ có thể bình tĩnh hơn để nhìn nhận phần trách nhiệm của mình. Trẻ hiểu rằng mắc lỗi không phải chuyện dễ chịu, nhưng mình có thể sửa chữa và thử lại.

Sự thoải mái của một gia đình không nằm ở việc nhà ấy chẳng bao giờ có chậu hoa vỡ, áo quần lấm bẩn hay những buổi sáng đi muộn. Nó nằm ở cách mọi người đối xử với nhau vào đúng những lúc rối ren ấy: kiểm tra xem ai có bị đau không, cùng xử lý chuyện trước mắt, rồi tìm cách để lần sau làm tốt hơn.

Đôi khi, điều một đứa trẻ cần nghe đầu tiên chỉ là: “Con có sao không? Mình giải quyết cùng nhau nhé.”