Giữa mặt nước Hồ Tây mênh mông, một công trình nhỏ nhô lên, xung quanh là cây cối, phía xa thấp thoáng những tòa nhà cao tầng của Hà Nội. Khung cảnh vừa lạ lẫm, vừa gợi cảm giác trầm mặc, khiến nhiều người tò mò về nguồn gốc của công trình nằm tách biệt giữa hồ. Những bức ảnh mới được chia sẻ trên mạng xã hội lại gây xôn xao một lần nữa. Nhiều người đoán già đoán non, rằng đây có thể là mộ thánh, công trình tâm linh bí ẩn..., thậm chí có người còn nói trước đây là... bãi rửa xe. Nhưng tất cả đều không chính xác.

Ảnh: Khánh An

Thực ra, đây không phải lần đầu những ngôi mộ cổ xuất hiện giữa mặt nước. Theo Báo Tiền Phong trong bài viết đăng ngày 10/8/2018 với tiêu đề Giải mã bí ẩn về những ngôi mộ cổ thoắt ẩn thoắt hiện giữa sương khói Hồ Tây, người dân ven hồ từ lâu đã quen với hình ảnh một số ngôi mộ nhô lên khỏi mặt nước. Khi sóng lớn hoặc mực nước dâng, chúng có thể khuất tầm nhìn; lúc mặt hồ yên ả, những dấu tích này lại hiện ra khá rõ.

Những ngôi mộ giữa hồ có nguồn gốc từ đâu?

Trong bài viết năm 2018, Báo VTC News dẫn lời cụ Bùi Văn Thìn, người từng có hơn 10 năm làm việc trong ban di tích bảo tồn đền thờ tại làng Hồ Khẩu. Theo lời kể của cụ, trước đây Hồ Tây không rộng như hiện nay. Người dân trong làng khi có người qua đời thường chôn cất ở những bãi đất ven hồ, trong đó có những khu vực về sau bị nước lấn vào.

Cụ Thìn cho biết gia đình mình vẫn còn một số ngôi mộ nằm dưới nước. Theo cách lý giải này, những ngôi mộ nhô lên giữa hồ không nhất thiết là mộ của tướng quân hay nhân vật đặc biệt như một số lời đồn, mà có thể là phần còn lại của những khu chôn cất cũ.

Báo Tiền Phong cũng dẫn thông tin từ ông Hồ Bá Hiền, Trưởng ban sử họ Hồ toàn quốc, về nghĩa địa Đồng Táo xưa ở khu vực Nghi Tàm, gần chùa Kim Liên. Khu nghĩa địa này hiện nằm trong phạm vi mặt nước Hồ Tây. Một khu vực khác ở Xuân La cũng từng được nhắc đến như nơi có nghĩa địa rộng, với nhiều ngôi mộ xây kiên cố. 

Những lời kể trên phần nào lý giải vì sao dấu tích mộ cổ có thể xuất hiện giữa hồ. Tuy nhiên, nguồn gốc cụ thể của từng ngôi mộ chưa được xác định đầy đủ, do đó không nên mặc nhiên cho rằng tất cả đều thuộc cùng một thời kỳ hay cùng một nghĩa địa.

Ảnh: Kiều Anh

Hồ Tây xưa từng rộng đến đâu?

Hồ Tây ngày nay là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất trong nội đô Hà Nội, nhưng diện mạo vùng đất này đã thay đổi qua nhiều giai đoạn lịch sử. Trong cuốn Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Uẩn từng mô tả hồ có chu vi gần 20 km, độ sâu không đồng đều giữa các khu vực. Phía Bắc, giáp các làng Nghi Tàm, Quảng Bá, hồ sâu khoảng 3-4m; trong khi khu vực phía Nam, giáp Thụy Khuê, Võng Thị, có nơi chỉ sâu hơn 1m.

Đáng chú ý, tác giả còn nhắc đến việc lòng hồ ở khu vực phía Nam dần được bồi cao, người dân làng Thụy Khuê từng đổ rác, lấn thêm ra hồ để có đất ở. Chi tiết này cho thấy không gian ven Hồ Tây không phải lúc nào cũng giữ nguyên ranh giới như hiện nay, mà đã chịu tác động của quá trình bồi đắp và hoạt động sinh sống của cư dân.

Nguyễn Văn Uẩn cũng gợi lại một Hồ Tây rất khác so với hiện tại: Xung quanh là làng mạc, cây cối, bãi cỏ và những cánh đồng rộng; mặt hồ có nhiều sen, tôm cá cùng các loài thủy sản. Những tư liệu ấy không chỉ tái hiện cảnh quan xưa mà còn cho thấy Hồ Tây gắn bó mật thiết với đời sống của các cộng đồng dân cư ven bờ.

"Trước đây hồ thuộc địa phận ngoại thành, xa phố xá, quanh hồ là làng mạc cây cối sum suê, bãi cỏ dại, bè ngổ bè dừa, ấu, muống; phía tây hồ trải rộng ra xa là những cánh đồng lúa bát ngát của Xuân Tảo, Bái Ân; phía bắc hồ là con sông Hồng khá lớn, mùa cạn thì bãi cát chạy dài tít tắp, bãi dâu bãi ngô bạt ngàn, mùa nước thì sóng vỗ cuồn cuộn chảy một khôi lượng nước lớn; tất cả đã tạo một môi trường sinh sống thuận lợi cho những loài chim có sẵn nơi trú ẩn và mồi ăn".

Theo bài viết Hồ Tây - Di sản văn hóa thiên nhiên trong lòng người Hà Nội của Viện Kiến trúc Quốc gia đăng ngày 12/11/2024, Hồ Tây có nguồn gốc địa chất gắn với một phần sông Hồng cổ còn lại sau quá trình đổi dòng. Khu vực quanh hồ từng có nhiều làng cổ, bãi đất và không gian canh tác, trước khi hình thành cảnh quan như ngày nay. 

Đặt trong bối cảnh đó, câu chuyện những ngôi mộ nằm giữa lòng hồ trở nên dễ hình dung hơn. Những khu đất ven hồ từng được sử dụng để sinh sống và mai táng có thể đã thay đổi vị trí tương đối so với mặt nước qua nhiều thế hệ.  Vì vậy, sự xuất hiện của những ngôi mộ giữa hồ không nhất thiết là điều bí hiểm, mà là dấu tích của quá trình biến đổi cảnh quan và đời sống cư dân ven hồ.

Trong bài viết năm 2018, VTC News cho biết một số ngôi mộ xây kiên cố ở vị trí cao vẫn còn nhô lên khỏi mặt nước, trong khi nhiều khu mộ khác đã chìm dưới đáy hồ. Đây cũng là lý do hình ảnh những ngôi mộ có thể lúc hiện, lúc khuất, tùy vào điều kiện mặt nước và góc quan sát. 

Ảnh: Vũ.

***

Hồ Tây thường được nhắc đến qua những buổi hoàng hôn, con đường ven hồ hay các truyền thuyết gắn với vùng đất Thăng Long. Nhưng bên cạnh vẻ thơ mộng ấy, mặt hồ còn lưu giữ những dấu tích ít người biết đến về cuộc sống của các cộng đồng từng sinh sống quanh bờ.

Ngôi mộ nhỏ giữa mênh mông sóng nước vì thế không chỉ khơi gợi sự tò mò, mà còn nhắc nhớ rằng cảnh quan Hà Nội đã trải qua nhiều đổi thay. Phía dưới mặt hồ hôm nay có thể là những dấu vết của một vùng đất cũ, nơi từng có nhà cửa, ruộng đồng và những khu nghĩa địa gắn với đời sống người dân.

Giữa mặt nước rộng lớn, những ngôi mộ lặng lẽ ấy trở thành một phần ký ức của Hồ Tây, gợi nhắc về lịch sử lâu dài của vùng đất Hà Nội và những câu chuyện vẫn đang chờ được tìm hiểu rõ hơn.