Trên bản đồ du lịch Vịnh Bái Tử Long, đảo Ngọc Vừng vốn không phải cái tên đầu tiên người ta nhắc đến. Người ta thường nói nhiều hơn về Cô Tô, Quan Lạn, Minh Châu. Sau khi địa phương được xác lập thành đặc khu Vân Đồn (tỉnh Quảng Ninh) với định hướng phát triển du lịch sinh thái biển đảo cao cấp, đảo Ngọc Vừng bắt đầu thu hút những người đi tìm sự hoang sơ thật sự và chiều sâu lịch sử mà ít hòn đảo nào ở miền Bắc còn giữ được.

Cái tên Ngọc Vừng có một truyền thuyết đẹp đến mức nghe rồi không ai muốn quên. Người dân kể rằng xưa kia, vùng biển này nhiều ngọc trai quý hiếm đến độ về đêm cả vịnh sáng bừng lên, ánh ngọc lung linh trên mặt nước như có ánh trăng phụ. Vừng trong tiếng cổ nghĩa là sáng tỏ, rạng rỡ. Ngọc Vừng, theo nghĩa đẹp nhất của nó, là vùng biển có ánh ngọc soi đêm.

Đi vòng quanh đảo bằng xe đạp hoặc xe điện trong khoảng một buổi sáng là đủ để cảm nhận trọn vẹn cái mà người ta hay gọi là vibe đảo cổ. Bãi tắm Trường Chinh dài gần 3 km, cát trắng mịn, độ dốc thoai thoải, nước trong vắt, ít có hôm nào đông quá. Cái tên của bãi cũng có một câu chuyện riêng: Năm 1962, đồng chí Trường Chinh đã ra thăm quân dân trên đảo, có khảo sát bãi tắm này, và để ghi dấu sự kiện ấy, người dân đặt tên cho bãi biển đẹp nhất xã đảo là Trường Chinh. Cùng năm đó, ngày 12 tháng 11, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đặt chân đến đảo. Hai sự kiện trong cùng một năm khiến Ngọc Vừng trở thành điểm đến mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt trên bản đồ vùng đảo Đông Bắc.

Nhưng câu chuyện thực sự khiến người yêu lịch sử phải đặt chân đến đảo, lại nằm cách bãi tắm chỉ vài bước chân, ngay sát mép biển. Đó là tàn tích của một tòa thành cổ mà giờ đây hầu như chỉ còn lại vài đoạn kè đá khiêm tốn ẩn dưới lớp cỏ dại, nhưng từng là kiến trúc quân sự đặc biệt nhất của cả vùng duyên hải Bắc Bộ.

Bảo Tĩnh Hải: Tàn tích còn lại của tòa "thành biển" ở miền Bắc

Tòa thành mà ngày nay người dân quen gọi là thành nhà Mạc có một cái tên chính thức rất đẹp: Bảo Tĩnh Hải, nghĩa là đồn trấn giữ cho biển được yên. Hai chữ Tĩnh Hải gói trọn cả một triết lý phòng thủ của các triều đại phong kiến Việt Nam: Biển không phải để mở rộng, biển là để giữ cho yên.

Theo hồ sơ lý lịch di tích do Bảo tàng Quảng Ninh lập tháng 10 năm 2011, thành được xây dựng từ thời nhà Mạc thế kỷ XVI, đến năm Minh Mệnh thứ 20 (1839) thì được vua Nguyễn cho xây lại và đặt tên là Bảo Tĩnh Hải. Sách Đại Nam nhất thống chí ghi rõ thành có chu vi 134 trượng 8 thước, cao 5 thước, được bố trí một quản vệ, 150 binh sĩ và có 3 thuyền chiến lớn. Quy đổi sang đơn vị ngày nay, thành có hình vuông, mỗi cạnh dài chừng 130 mét, cao khoảng 2 mét, mặt thành rộng khoảng 4 mét.

Năm 1973, đoàn khảo cổ Viện Khảo cổ học (thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam) đã đến khảo sát và phát hiện một kiến trúc rất đặc biệt: Thành được đắp đất bên trong, kè đá bên ngoài, đá được gắn kết bằng vữa vôi. Những đoạn tường thành thông thường chỉ xây một lớp, riêng góc thành xây tới hai lớp, mỗi lớp dày khoảng nửa mét. Tổng thể thành có hai cửa, mỗi cửa rộng 3 mét, nằm giữa tường thành. Cửa phía Bắc là nơi xuất binh hoặc đánh chặn đối phương từ hướng sông Cổng Đồn lên. Cửa phía Nam quay thẳng ra biển, là nơi tác chiến chính để đón đánh kẻ thù tiến công từ ngoài khơi vào.

Trong toàn bộ vùng duyên hải phía Bắc, thành Ngọc Vừng là kiến trúc thành cổ quân sự trên biển còn lại những tàn tích. Nó không giống với các thành lũy trong đất liền của triều Hồ, Lê hay Mạc; nó cũng không phải pháo đài kiểu Pháp như những đồn thời xưa. Nó là một tòa thành Việt được thiết kế riêng cho mặt trận biển. Vị trí của thành cũng được tính toán cực kỳ tỉ mỉ. Nó nằm ngay trên tuyến đường biển dẫn vào thương cảng Vân Đồn, có vai trò khống chế con đường biển đi qua đảo Ngọc Vừng hoặc tiến vào phía Tây của Quan Lạn. Bất kỳ con tàu nào muốn áp sát thương cảng quốc tế lớn nhất của Đại Việt thời trung đại đều phải đi qua tầm pháo của Bảo Tĩnh Hải.

Đó cũng là lý do tại sao tòa thành nhỏ giữa hòn đảo này lại liên quan trực tiếp đến hai nhân vật rất lớn trong lịch sử Việt Nam: Vua Minh Mệnh và Tổng đốc Nguyễn Công Trứ. Tháng 4 năm 1839, Nguyễn Công Trứ trong vai trò tổng đốc đã dâng tấu lên vua Minh Mệnh xin gia cố thành, xin thêm binh sĩ, xây nhà quan, nhà quân và xin cấp 2 khẩu thần công. Một viên Tổng đốc thân chinh viết tấu cho vua chỉ vì một tòa thành nhỏ trên đảo. Riêng chi tiết ấy thôi cũng đủ thấy Bảo Tĩnh Hải quan trọng đến mức nào trong tâm trí của triều đình thời ấy.

Câu chuyện về thành Ngọc Vừng cũng kéo theo cả câu chuyện về thương cảng Vân Đồn, một trong những thương cảng quốc tế đầu tiên của Đại Việt, sầm uất từ thế kỷ XII đến thế kỷ XVIII, đón thuyền buôn từ Trung Quốc, Nhật Bản, Java, Xiêm La. Khi thương cảng còn thịnh, Bảo Tĩnh Hải là tai mắt của triều đình ở mặt biển. Khi thương cảng suy tàn, tòa thành cũng lặng lẽ rút lui vào dĩ vãng. Nhưng vài viên đá kè vẫn còn đó, như một dấu thực của cả một giai đoạn lịch sử mà phần lớn người Việt hiện đại đã quên mất rằng ông cha mình từng làm chủ một mạng lưới biển sầm uất đến thế.

Lịch sử nằm ngay sau lưng một bãi tắm hoang sơ

Hiện trạng của Bảo Tĩnh Hải, nói thật, rất khiêm tốn. Do tác động của thiên nhiên và con người suốt mấy trăm năm, tòa thành ngày nay chỉ còn lại một vài đoạn kè đá thấp, lẫn vào cỏ dại, nằm sát mép bãi tắm Trường Chinh. Một du khách lần đầu đặt chân đến, nếu không có người dân chỉ giúp, có thể đi qua mà không nhận ra. Theo Báo Quảng Ninh, di tích đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh; nhân dân trên đảo vẫn giữ gìn từng tấc đất của thành, đồng thời rất mong cơ quan chức năng có giải pháp bảo tồn và trùng tu phù hợp để sau này khai thác cho du lịch.

Nhưng nếu bạn chịu khó dừng lại bên những viên đá ấy năm hay mười phút, có một cảm giác rất khó tả sẽ đến. Phía sau lưng bạn là bãi cát trắng dài gần 3 km và biển trong xanh. Trước mặt bạn là một vài đoạn kè đá đã mòn vẹt theo gió biển, từng là biên thùy của một đế chế phong kiến đã khép lại. Bên cạnh thành, có một lối nhỏ dẫn ra một vị trí ngắm cảnh tuyệt đẹp, nhìn thẳng ra hòn Pháo Đài ngoài khơi. Đứng ở đó vào lúc nắng xế chiều, bạn sẽ hiểu vì sao các tướng lĩnh xưa lại chọn đúng điểm này để đặt thành. Tầm nhìn ra biển trải dài đến tận đường chân trời. Ai cũng có thể là người canh giữ ở đó. Và bất kỳ con thuyền lạ nào tiến vào, đều phải hiện ra rất sớm.

Cái hay nhất của Bảo Tĩnh Hải bây giờ là nó không bị thương mại hóa. Không có cổng soát vé, không có hàng rong, không có loa thuyết minh ồn ào, không có những bức tường được sơn lại cho thật giống cổ. Bạn được tự do bước qua những viên đá xưa, tự do ngồi xuống, tự do tưởng tượng. Lịch sử ở đây không bị đóng khung trong tủ kính. Nó nằm dưới chân bạn, trong nắng và trong gió, đúng như cách nó đã tồn tại suốt mấy trăm năm.

Đây có lẽ là điểm khác biệt lớn nhất của trải nghiệm Ngọc Vừng so với các điểm du lịch lịch sử khác ở miền Bắc. Bạn không đến để xem một di tích đã được dựng lại. Bạn đến để gặp một tàn tích vẫn đang nằm yên đúng chỗ nó từng đứng. Hai trải nghiệm ấy có chất khác nhau hoàn toàn.

Đi sao cho đúng cái chậm của một hòn đảo cổ

Khoảng cách từ trung tâm đảo đến bãi tắm Trường Chinh chỉ khoảng 15 phút đi bộ. Và ngay sát bãi tắm là tàn tích thành cổ. Cách dễ chịu nhất để khám phá Ngọc Vừng vẫn là thuê một chiếc xe đạp đi dọc con đường bê tông duy nhất chạy xuyên đảo, dừng ở bất cứ đâu thấy đẹp, ngồi xuống bất cứ chỗ nào thấy yên. Đảo nhỏ, đi cả ngày cũng không sợ lạc.

Nếu có chút lãng mạn hơn, hãy đi vào sáng sớm. Đảo Ngọc Vừng có những bình minh đặc biệt: Mặt trời mọc thẳng từ biển, không có núi cản tầm nhìn, không có ô nhiễm ánh sáng. Đứng ở thành cổ vào lúc đó, nhìn ra hướng cửa Nam của Bảo Tĩnh Hải, bạn sẽ thấy ánh nắng đầu ngày chiếu thẳng vào những viên đá kè đã trầm mặc suốt 500 năm. Đó là khoảnh khắc đáng giá cho cả chuyến đi.

Người dân địa phương hiền và mộc mạc. Hỏi đường về thành cổ, ai cũng sẵn lòng kể cho bạn nghe thêm vài câu chuyện không có trong sách, có khi là chuyện ông nội kể lại về việc xưa kia còn nhìn thấy thành cao đến đâu, có khi là chuyện những lần đào được mảnh gốm vữa vôi cổ trong vườn. Lịch sử của Ngọc Vừng không nằm trên bảng thuyết minh. Nó nằm trong miệng người dân, lưu truyền từ đời này qua đời khác.

Hải sản trên đảo dồi dào và tươi rói, được chế biến rất mộc. Tôm, mực, ngao, sò, cá song, ghẹ. Không có những món "phải thử" theo kiểu du lịch đại trà. Bạn ra chợ sáng, chọn con cá nào ưng mắt, đem về cho nhà nghỉ chế biến, là có một bữa ăn ngon mà ở các điểm du lịch ồn ào không bao giờ có được. Buổi tối, nếu đi giữa tuần và tránh mùa cao điểm, cả đảo gần như chỉ có tiếng sóng. Đó là cái mà người thành phố bây giờ phải trả tiền rất nhiều mới mua được, mà ở Ngọc Vừng nó vẫn miễn phí.

Một viên đá vẫn còn đó, và đó đã là một phép màu

Có những di tích phải có quy mô đồ sộ mới gây ấn tượng. Bảo Tĩnh Hải không phải loại ấy. Nó là tòa thành của những người yêu lịch sử biết lắng nghe. Của những du khách hiểu rằng giá trị của một địa điểm không nằm ở chỗ nó hoành tráng cỡ nào, mà ở chỗ nó còn lại được sau bao nhiêu năm tháng. Một viên đá kè đã nằm đó từ thế kỷ XVI cho đến hôm nay, từng chứng kiến bao nhiêu thuyền buôn của thương cảng Vân Đồn đi qua, từng nghe bao nhiêu lệnh xuất binh thời nhà Mạc, từng đứng yên qua biết bao trận bão biển và cơn lũ lịch sử, vẫn còn ở đó, đợi một người khách lạ đặt tay lên và lặng đi vài giây. Riêng việc nó còn lại, đã là một phép màu nhỏ.

Trong thời đại mà du lịch dần trở thành một cuộc đua check-in, đến những nơi như thành cổ Ngọc Vừng là một dạng du lịch chậm hiếm hoi còn lại. Bạn không có cảnh nào để khoe. Bạn chỉ có một buổi chiều ngồi bên bãi cát, một chiều gió biển thổi qua những viên đá cũ, và một cảm giác rất khó tả về việc mình vừa được chạm vào một mảnh của lịch sử mà rất ít người Việt hiện đại biết đến.

Ngọc Vừng đang chuyển mình. Đặc khu Vân Đồn đang phát triển. Trong vài năm tới, có thể bãi tắm Trường Chinh sẽ đông hơn, có thể sẽ có khách sạn mới, có thể sẽ có những đoàn xe điện chở khách đến từng điểm. Đó là sự phát triển tất yếu và đáng mừng cho người dân địa phương. Nhưng cũng vì vậy mà ai đang muốn gặp một Ngọc Vừng đúng nghĩa hoang sơ, đúng nghĩa của một hòn đảo mà bạn có thể đặt chân lên tàn tích thành cổ mà không phải xếp hàng, nên đi sớm.

Bởi có những vẻ đẹp chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian rất ngắn của lịch sử một địa điểm. Và Ngọc Vừng hôm nay, có lẽ, đang ở đúng khoảng thời gian đẹp nhất của nó.