Vào ngày mùng 1, ngày Rằm, lễ Tết hay giỗ chạp, thắp hương là việc quen thuộc trong nhiều gia đình Việt. Tùy điều kiện và tính chất của từng dịp, lễ dâng lên bàn thờ có thể đơn giản với hoa tươi, trái cây, chén nước, bánh kẹo; cũng có nhà chuẩn bị xôi, gà, các món ăn hoặc một mâm cơm đầy đủ. Những gia đình vẫn duy trì tục đốt vàng mã còn chuẩn bị thêm tiền vàng, đồ mã.

Sau khi thắp hương và khấn xong, một câu hỏi khá thực tế lại xuất hiện: Bao giờ có thể hạ đồ cúng? Nếu có vàng mã thì hóa lúc nào? Hoa quả, bánh kẹo hay đồ ăn đã cúng bao giờ mới được chia cho mọi người? Thực tế, phong tục thờ cúng có sự khác biệt giữa từng gia đình, vùng miền và từng nghi lễ. Vì vậy, không có một con số tính bằng phút áp dụng cứng nhắc cho tất cả mọi nhà.

Thắp hương xong bao lâu thì có thể hạ lễ?

Theo nếp thờ cúng truyền thống, nhiều gia đình thường lấy thời gian của một "tuần hương" làm mốc, tức chờ nén hương cháy hết hoặc gần hết rồi mới hạ lễ. Trong một số dịp quan trọng, có gia đình giữ nếp chờ lâu hơn hoặc thắp thêm tuần hương trước khi lễ tạ. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa mọi gia đình đều phải chờ chính xác 30 phút, 45 phút hay một tiếng. Hương có nhiều loại, chiều dài và thời gian cháy cũng khác nhau. Nếp thờ cúng của mỗi nhà cũng không hoàn toàn giống nhau. Điều nên tránh là vừa thắp hương, khấn xong đã lập tức bê đồ lễ xuống chỉ vì cần sử dụng bàn hoặc muốn dùng đồ ăn ngay. Gia đình có thể dành một khoảng thời gian phù hợp để việc dâng hương được trọn vẹn rồi mới hạ lễ.

Riêng với mâm cơm có nhiều thực phẩm đã nấu chín, không nên vì muốn chờ thật lâu mà để thức ăn ngoài nhiệt độ thường trong nhiều giờ, đặc biệt vào ngày nóng. Sau khi việc cúng lễ hoàn tất, thức ăn nên được hạ xuống, sử dụng hoặc bảo quản đúng cách.

Nếu có vàng mã thì hóa vào lúc nào?

Không phải mâm lễ nào cũng cần có vàng mã và cũng không có quy định bắt buộc phải đốt vàng mã khi thắp hương. Với những gia đình vẫn duy trì phong tục này, việc hóa vàng thường được thực hiện sau khi phần dâng hương đã hoàn tất, thay vì vừa châm hương xong đã mang vàng mã đi đốt. Nhiều gia đình chờ hết một tuần hương, sau đó lễ tạ, hạ lễ rồi tiến hành hóa vàng. Thứ tự cụ thể có thể thay đổi theo nếp nhà cũng như tính chất của từng dịp. Chẳng hạn, lễ hóa vàng sau Tết là một nghi lễ riêng nên không nhất thiết thực hiện giống việc hóa một ít vàng mã trong ngày Rằm, mùng 1 hay ngày giỗ. Nếu đốt vàng mã, điều quan trọng hơn cả là chú ý an toàn. Nên sử dụng dụng cụ phù hợp, chọn nơi được phép đốt, tránh xa vật liệu dễ bắt lửa và luôn có người trông coi cho đến khi lửa tắt hoàn toàn. Gia đình cũng không cần chuẩn bị quá nhiều vàng mã bởi số lượng đồ mã không quyết định sự thành kính.

Bao giờ có thể chia lộc cho mọi người?

Sau khi việc cúng lễ đã hoàn tất, hoa quả, bánh kẹo và đồ ăn dâng cúng có thể được hạ xuống để các thành viên trong gia đình cùng sử dụng. Việc này thường được gọi là thụ lộc hay chia lộc. Không có quy định rằng sau khi hạ lễ phải tiếp tục chờ thêm bao nhiêu phút mới được ăn. Nếu gia đình có vàng mã, nhiều nhà sẽ hoàn tất việc hóa vàng rồi mới cùng nhau chia lộc; cũng có những nếp nhà thực hiện khác. Gia đình có thể giữ theo truyền thống vốn có của mình. Hoa quả, bánh kẹo còn nguyên có thể chia cho các thành viên. Với xôi, thịt, gà, canh hay những món đã nấu chín, sau khi hạ lễ nên sử dụng và bảo quản như thực phẩm bình thường, tránh để quá lâu ở nhiệt độ phòng.

Không nhất thiết phải canh chính xác từng phút

Điều dễ gây nhầm lẫn là coi những mốc như "30 phút", "một tiếng" hay "ba tuần hương" thành quy định bắt buộc. Thực tế, đây chủ yếu là phong tục và nếp thực hành được truyền lại, có thể khác nhau giữa từng gia đình và vùng miền. Nếu gia đình đã duy trì một nếp thờ cúng từ lâu thì có thể tiếp tục thực hiện theo truyền thống của nhà mình. Quan trọng hơn việc canh chính xác bao nhiêu phút vẫn là sự trang nghiêm, thành kính, đồng thời bảo đảm an toàn khi thắp hương, hóa vàng và vệ sinh thực phẩm sau khi hạ lễ.

*Thông tin trong bài mang tính chất tham khảo, chiêm nghiệm