Gần đây, tôi và em trai đang lướt các cửa hàng mạng để tìm vài món đồ trang trí phòng. “Em đang tìm một chiếc đồng hồ kim analog,” cậu em mười bảy tuổi của tôi thông báo. Thành thật mà nói, đó là lần đầu tiên trong đời tôi nghe thấy câu nói đó. Những ai lớn lên sớm hơn một chút chắc đều nhớ những chiếc đồng hồ với những chiếc kim nặng trịch, phát ra tiếng tích tắc lớn đến mức chẳng ai có thể ngủ nổi trong phòng. Cậu chàng quyết định rằng một chiếc đồng hồ như thế sẽ là món đồ trang trí hoàn hảo cho phòng mình, và cậu sẽ dùng nó làm đồng hồ báo thức.

Mặc dù ý tưởng tắt báo thức mỗi sáng bằng cách đập bốp lên chiếc đồng hồ đặt ở tủ đầu giường nghe có vẻ lãng mạn - như kiểu nhân viên chính trong mấy bộ phim hài lãng mạn vậy - tôi vẫn không nhịn được mà hỏi: “Sao phải khổ thế trong khi em có điện thoại?” Cậu chàng ném cho tôi một cái nhìn kiểu thanh thiếu niên, cái nhìn như muốn nói: “Chị chẳng hiểu cái gì cả.”

Người lớn từ lâu đã bày tỏ sự lo ngại về việc thế giới trẻ lớn lên trong một môi trường quá ám ảnh bởi công nghệ. Nhưng tôi thành thật tin rằng đó là vì chính họ cũng không thể đặt điện thoại xuống, cứ bị cuốn vào vòng xoáy của những video AI, tin tức giả và các màn chơi Candy Crush. Biết bao cuộc tranh luận bất tận đã diễn ra về việc người trẻ sẽ làm sao làm chủ được các kỹ năng sống cơ bản, kết bạn và giao tiếp sâu sắc nếu cứ cắm mặt vào mạng xã hội. Tuy nhiên, hóa ra khát vọng của Gen Z lại hoàn toàn trái ngược với những gì chúng ta huyễn hoặc. Những người trẻ lớn lên với mọi đặc quyền của công nghệ lại chính là những người đang từ bỏ nó một cách dễ dàng và tự nguyện hơn. Là một kẻ "nghiện mạng mãn tính" suốt ít nhất 15 năm qua, bạn có thể hình dung được sự sốc nặng của tôi khi nghe em trai và em gái mình bảo rằng: Giờ đây, suốt ngày online không còn là dấu hiệu của sự sành điệu nữa. Ngầu bây giờ là phải có một cuộc sống hoàn toàn tách biệt khỏi thế giới ảo.

Cuộc trò chuyện khiến tôi nghĩ về tất cả những thiết bị analog mà tôi từng có trong đời, những thứ mà có lẽ tụi nhỏ chưa bao giờ nhìn thấy, vì ngày nay tất cả đã thu gọn vào trong một chiếc điện thoại, kể cả cái đồng hồ kim. Tôi nhớ chiếc máy nghe nhạc MP3 đầu tiên của mình với gần một nghìn bài hát, những chuyến đi đến tiệm thuê băng đĩa để lật giở từng danh mục phim, hay việc cắt ảnh từ tạp chí thời trang để làm một kiểu "Pinterest đời đầu". Một cảm giác hoài niệm kỳ lạ bủa vây lấy tôi, bởi vì tất cả những điều đó từng khiến tôi hạnh phúc đến thế.

Và dường như dạo gần đây, chính sự hoài niệm này đang xâm chiếm hoàn toàn Gen Z- bao gồm cả những người bạn đồng lứa với tôi, những người nhớ về các thiết bị đã nhuộm màu tuổi thơ của họ (như những chú thú ảo đã bỏ đói hàng thập kỷ), lẫn những đứa trẻ nhỏ hơn, những đứa cảm thấy mình đã bỏ lỡ một phần quan trọng trong tiến trình phát triển của công nghệ. Đó từng là một thế giới mà cuộc sống online và offline tồn tại ở thế cân bằng gần như hoàn hảo. Chúng ta có nhiều lợi ích từ công nghệ: sự kết nối, tìm kiếm trực tuyến và giải trí, nhưng chúng ta có thể tách biệt rõ ràng thế giới ảo với thực tại. Ngày nay, khi hầu như tất cả chúng ta đều nghiện mạng và ranh giới giữa thực và ảo ngày càng mờ nhạt, một sự phân định như vậy cảm giác thật xa xỉ và không tưởng.

Niềm ái mộ dành cho những điều xưa cũ (Analog)

Trong năm qua, tôi phát hiện ra trên mạng xã hội rằng một trong những xu hướng lớn nhất của thế giới trực tuyến thực ra lại là... đi offline. Trớ trêu thay, đúng không? Khi chúng ta lướt bảng tin không ngừng nghỉ, chúng ta lại bị bủa vây bởi hàng trăm ý tưởng về việc làm thế nào để ngừng lướt. Từ những chuyến "bế quan tỏa cảng" (wellness retreats) dạy chúng ta cách bỏ lại điện thoại và chỉ thở sâu mà không cần nghĩ đến đống tin nhắn chưa đọc đang làm đầy hộp thư, cho đến xu hướng “sống như những năm 2000”, mọi thứ đều hướng về việc ngắt kết nối và - như ngôn ngữ mạng hay nói - là đi "chạm vào cỏ xanh" (touch grass - trở về với thực tại).

Rõ ràng là những xu hướng này là phản ứng của chúng ta trước sự phát triển ngày càng chóng mặt của công nghệ, thứ mà như chúng ta biết, có thể đang dần mất kiểm soát. Năm 2025 vừa qua là một năm cực kỳ có ý nghĩa đối với sự phát triển công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo. ChatGPT và các chatbot khác đã trở thành một phần trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta chỉ trong chưa đầy 365 ngày. Với nghĩ đó, chúng ta không khỏi tự hỏi công nghệ đó sẽ còn phát triển đến mức nào trong 365 ngày tiếp theo.

Hannah Arendt từng tin vào sức mạnh của công nghệ trong việc tạo ra một thế giới trường tồn hơn đời sống của một cá nhân, và tin vào những thiết bị tiên tiến giúp chúng ta xây dựng điều kiện sống tốt hơn cho các thế hệ tương lai. Mặc dù bà không coi công nghệ bản chất là xấu, ngay từ giữa thế kỷ XX, khi viết cuốn The Human Condition (Thân phận con người), bà đã hiểu rằng mối nguy lớn nhất của công nghệ nằm ở khả năng làm chúng ta xa rời thế giới thực, xa rời cộng đồng, những cuộc trò chuyện, những buổi gặp gỡ, và cuối cùng là trách nhiệm. Nói ngắn gọn, là xa rời tất cả những gì làm nên một con người có lý trí.

Nỗi sợ lớn nhất của bà giờ đây đang bén rễ bên trong chúng ta, bởi vì chúng ta có thể cảm nhận được một cách rõ ràng về mặt thể chất rằng việc "kết nối quá mức" (hyperconnectivity) đang ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần như thế nào. Thuật ngữ "thối não" (brain rot) không phải tự dưng mà có. Bạn có biết các nhà khoa học dự đoán rằng trong những thập kỷ tới, con người có thể mất hoàn toàn khả năng ghi nhớ không? Tôi mới đọc được thông tin đó gần đây, và kể từ đó, tôi đã có ý thức cố gắng ghi nhớ mọi thứ như thể mình đang học bài thi sinh học một lần nữa. Tập trung cao độ và không có công nghệ.

Theo nghĩa đó, việc offline giống như một hành động nổi loạn nhỏ. Một sự kháng cự ngầm của thế hệ trẻ đối với một thế giới công nghệ ngày càng bão hòa. Nó bắt đầu như một liệu trình thanh lọc kỹ thuật số (digital detox), thư giãn và lựa chọn các hoạt động không gắn chặt với thế giới ảo, nhưng giờ đây nó đã phát triển thành một cuộc lội ngược dòng về với analog và với những thiết bị không can thiệp vào mọi ngóc ngách của cuộc sống. Với tư duy này, một thiết bị chỉ thuần túy là một vật dụng tiện ích, chứ không phải là tấm hộ chiếu để đi vào một vũ trụ ảo.

Khi mọi thứ, ngay cả tiền bạc, đều được số hóa, chúng ta bắt đầu tìm kiếm những thứ có thể cầm nắm được, thứ gì đó mang lại cảm giác chân thật và con người. Ví dụ đơn giản nhất cho điều này là máy ảnh film (analog). Chúng kém tiện lợi hơn điện thoại rất nhiều, nhưng sức hút của chúng lại nằm ở chỗ bạn phải bỏ công sức để chụp được một bức ảnh đẹp, phải thực sự trải nghiệm và lưu giữ khoảnh khắc đó, thay vì dựa dẫm vào những bức ảnh "live photos" có thể chỉnh sửa sau này.

Trên thực tế, nước ảnh đặc trưng của ảnh film đã trở thành biểu tượng của sự tự nhiên và chân thực, đến mức ngay cả những bức ảnh chúng ta chụp bằng điện thoại cũng phải qua các bộ lọc retro để gợi lên cảm giác kết nối cảm xúc đó. Trên mạng xã hội, đặc biệt là trên nền tảng TikTok vốn hay bị chỉ trích, một xu hướng có tên "Analog Bag" (Chiếc túi Analog) đang lan truyền dạo gần đây, nơi người dùng chia sẻ những thứ trong túi của họ chỉ dành riêng cho cuộc sống offline. Chúng thường bao gồm máy ảnh film, sách giấy, truyện đố chữ, máy chơi game cổ điển, sổ tay và thậm chí cả điện thoại nắp gập.

Tất cả những vật dụng này giúp chúng ta giữ chân mình trên mặt đất và xoa dịu hệ thần kinh, đồng thời cho phép chúng ta tự lừa dối mình một chút rằng chúng ta vẫn có thể có một thế giới nơi không phải thứ gì cũng cần phải phơi bày lên mạng. Cụ thể, việc dùng đồng hồ báo thức analog thay vì điện thoại di động rất tốt cho giấc ngủ, vì nó giúp chúng ta không phải ngủ cùng điện thoại, từ đó giảm nguy cơ lướt mạng thâu đêm hoặc vớ lấy điện thoại ngay khi vừa mở mắt. Năm nay, tôi đã thử thay thế thời gian nhìn màn hình bằng việc đọc sách và giải ô chữ, và cảm giác đó giống như vừa bôi một lớp serum cấp ẩm cho não bộ vậy. Những sở thích này chậm rãi, không làm tôi bị quá tải, và chúng đánh thức một cảm giác đã mất từ lâu. Giống như khi bạn tự mình giải được một phương trình toán học. Mà không cần dùng đến máy tính bỏ túi.

Thế hệ Z đang đi bộ nhiều hơn, giao lưu nhiều hơn và chơi thể thao nhiều hơn. Mức độ phổ biến của board game (trò chơi cờ bàn) đã tăng lên đáng kể trong ba năm qua, trong khi sức hút của các mạng xã hội đang sụt giảm. Các thế hệ trẻ đang cố gắng trải nghiệm thế giới mà không có các tác động ảo, và sử dụng công nghệ như một trợ lý tiện ích chứ không phải là nguồn sống của chính mình.

Vào năm 2025, ngày càng có nhiều người cài đặt các ứng dụng làm việc năng suất chỉ để theo dõi tiến trình của các sở thích analog của họ. Chúng ta đã đọc được bao nhiêu cuốn sách, đi được bao nhiêu bước chân, và đã xem những bộ phim nào đang trở thành những thông tin quan trọng hơn cả việc chụp một cốc cà phê bài trí đẹp đẽ mà sáng nào chúng ta cũng "cúng" Instagram story như một thủ tục.

Mặc dù không thể phủ nhận chúng đang là mốt, nhưng các thiết bị analog và sở thích offline không chỉ là câu chuyện hợp thời, mà là một câu trả lời mang tính phản kháng đối với sự thống trị của công nghệ trong cuộc sống hàng ngày. Và nếu năm vừa qua là năm của thanh lọc kỹ thuật số vànuôi dưỡng niềm ái mộ dành cho analog, thì chúng ta chỉ có thể hy vọng rằng, năm tới sẽ là năm mà chúng ta cuối cùng cũng lấy lại được thế cân bằng giữa thế giới ảo và đời thực.