Môi trường công sở luôn phức tạp. Ở đó, người ta không chỉ chấm công và làm việc, mà còn phải đối mặt với hàng tá những "bài toán" đối nhân xử thế: Từ việc nhận diện ai là người có tiếng nói, cách đón nhận những lời chê bai từ sếp, cho đến việc làm sao để hòa hợp với những đồng nghiệp có cá tính trái ngược. Để tồn tại, chúng ta cần sự khéo léo trong giao tiếp.

Thế nhưng, thế hệ Gen Z bước vào đời với một "cú sốc" lớn. Lớn lên cùng màn hình, học qua Zoom và giao tiếp chủ yếu qua tin nhắn, họ bỗng trở nên ngơ ngác và đầy lo âu khi phải đối mặt với những va chạm trực tiếp nơi văn phòng. Cùng giải mã vì sao một thế hệ rực rỡ lại đang "đi lạc" và cách chúng ta cùng nhau vượt qua khủng hoảng này.

Vỡ mộng khi bước ra đời thực

Hầu hết chúng ta học kỹ năng sinh tồn chốn công sở qua thời gian. Ta học từ những mối quan hệ ngoài đời, từ việc quan sát các anh chị đồng nghiệp đi trước, và từ chính những lần "lỡ lời" hay vấp ngã của bản thân ngay tại văn phòng.

Nhưng Gen Z lại là một thế hệ hoàn toàn khác biệt. Mang trong mình một "tổ hợp" của việc ít trải nghiệm các mối quan hệ thực tế, dành những năm tháng sinh viên đẹp nhất để học online, và thói quen giao tiếp qua những dòng tin nhắn ngắt quãng, những bạn trẻ tuổi đôi mươi này đã vô tình bỏ lỡ giai đoạn vàng để mài giũa kỹ năng mềm. Hệ quả là, nhiều người bước vào nơi làm việc với tâm thế hoàn toàn không phòng bị. Đừng nói đến chuyện tỏa sáng hay thăng tiến, chỉ riêng việc "sống sót" qua những drama chốn văn phòng cũng đã là một thử thách quá sức.

Tình trạng này đang tạo ra những rạn nứt rõ rệt. Các bạn trẻ chật vật để hòa nhập. Tỷ lệ nghỉ việc tăng cao chóng mặt vì những nhân sự mới không thể thích nghi sẽ không trụ lại được lâu. Đáng buồn hơn, dù họ bị sa thải hay tự nộp đơn xin nghỉ, Gen Z thường rời đi trong trạng thái hoang mang, không hiểu rõ mình đã sai ở đâu để mà sửa. Những người cắn răng ở lại thì mang tâm lý chán chường, bực dọc. Ở chiều ngược lại, các sếp cũng vò đầu bứt tai, không hiểu nổi tại sao lứa nhân viên mới này lại "kém nhạy bén" đến vậy.

Nếu điều này cứ tiếp diễn, chúng ta sẽ thực sự đối mặt với một cuộc khủng hoảng: Một thế hệ nhân viên không bao giờ có thể trở thành những người dạn dày kinh nghiệm, không biết cách làm việc nhóm, và đương nhiên là không thể lãnh đạo.

"Cơn bão hoàn hảo" tước đi sự dạn dĩ của người trẻ

Làm sao chúng ta lại rơi vào hoàn cảnh này? Câu trả lời nằm ở một "cơn bão hoàn hảo" đã bủa vây Gen Z trong suốt quá trình trưởng thành của họ.

Thứ nhất, những trải nghiệm tình cảm và mối quan hệ sâu sắc đang ít dần đi. Thống kê cho thấy chỉ có khoảng 56% Gen Z bước vào tuổi trưởng thành có một mối quan hệ lãng mạn, con số này ở các thế hệ trước là hơn 75%. Tình yêu tuổi trẻ không chỉ là chuyện lãng mạn, nó dạy chúng ta những kỹ năng xã hội nền tảng: Cách bộc lộ cảm xúc, sự nhượng bộ, cách tha thứ và cả cách đấu tranh bảo vệ quan điểm. Đó là những kỹ năng dùng rất nhiều ở chỗ làm. Một người biết cách giao tiếp tốt với người yêu thường cũng sẽ biết cách làm việc êm thấm với đồng nghiệp và cấp trên.

Thứ hai, giáo dục trực tuyến đã chiếm lĩnh cuộc sống của họ. Trường học vốn là một "công sở thu nhỏ". Ở đó, chúng ta học cách làm việc nhóm, lân la làm quen để lập nhóm học tập, hay cách xin xỏ, trình bày với thầy cô sau một bài thi điểm kém. Ta học được ranh giới của sự lịch sự khi gặp mặt trực tiếp so với khi gửi email. Những điều tinh tế này không thể học được nếu bạn chỉ ngồi nhà nhìn chằm chằm vào màn hình Zoom và bị nhét vào các phòng họp ảo (breakout rooms). Khi sự tương tác vật lý biến mất, khả năng học hỏi từ xã hội cũng bốc hơi theo.

Cuối cùng, việc lớn lên trong thế giới số khiến Gen Z quen với việc nhắn tin thay vì nói chuyện trực tiếp. Lớp "áo giáp" màn hình khiến họ trở nên cực kỳ lo âu và bối rối trước những tình huống giao tiếp bất ngờ, ví dụ như bị gọi tên trong một cuộc họp quan trọng hay bất thình lình nhận được lời phê bình từ sếp.

Mắc kẹt giữa mâu thuẫn và sợ hãi

Sự thiếu hụt kỹ năng này bộc lộ rất rõ trong những tình huống oái oăm thường ngày. Giả sử: Trong một buổi thuyết trình nhóm, đồng nghiệp cướp lời bạn, và bạn lo rằng sếp sẽ không biết bạn đã vất vả đóng góp cho dự án này ra sao.

Để giải quyết, bạn cần dũng khí đối mặt trực tiếp nhưng hội chứng sợ va chạm xã hội lại xui bạn trốn tránh. Bạn cũng không biết nên nói với ai: Góp ý thẳng với cả nhóm, tâm sự với một người tin cậy, hay vượt cấp đi mách sếp? Việc làm việc từ xa khiến bạn chẳng đủ thân với ai để đưa ra quyết định. Và nếu quyết định lên tiếng, bạn lại thiếu kỹ năng giải quyết xung đột: Nói sao để người ta không tự ái và quay lưng lại với mình?

Với một người trẻ lớn lên trong "cơn bão hoàn hảo" kia, tình huống này là một ngõ cụt. Và kết quả thường thấy nhất: Mâu thuẫn bị chôn vùi, sự uất ức dâng cao, và một lá đơn xin việc lại được rải đi nơi khác.

Không thể trách cứ, hãy tháo gỡ cùng nhau

Vậy các công ty và những người quản lý thế hệ trước cần làm gì? Đã đến lúc chúng ta cần thay đổi tư duy về giao tiếp tại nơi làm việc: Hãy rõ ràng, trực diện và đừng bắt người khác phải "đoán".

- Đập bỏ những "luật ngầm": Mỗi văn phòng có một văn hóa riêng (viết email cho sếp thì trang trọng nhưng ra ngoài uống nước thì xưng hô thoải mái, hay việc dùng emoji trong group chat có được chấp nhận không). Đừng mặc định Gen Z hiểu những điều này. Hãy viết chúng ra thành những cẩm nang nhỏ, vui nhộn và chia sẻ thẳng thắn ngay ngày đầu họ nhận việc.

- Lập quy tắc cho từng công cụ giao tiếp: Hãy quy định rõ: Nhắn tin chỉ dùng cho những việc nhỏ, lặt vặt. Còn nếu có mâu thuẫn cá nhân hay cần quyết định lớn, bắt buộc phải gọi điện hoặc gặp mặt trực tiếp ngay lập tức. Nếu thấy nhân viên bắt đầu cãi vã trên nhóm chat, quản lý cần can thiệp và thiết lập một cuộc họp ngay. Kỹ năng giải quyết xung đột chỉ mài giũa được khi va chạm thực tế.

- Xây dựng "Văn hóa dám hỏi": Sự lo âu khiến người trẻ thu mình lại. Họ không biết lời sếp vừa nói là mắng mỏ hay góp ý, không biết "thứ 6 ăn mặc tự do" là tự do đến mức nào. Những người quản lý hoặc nhân viên cũ hãy làm gương bằng cách chủ động đặt câu hỏi ngay trong các cuộc họp để làm rõ vấn đề. Hãy tạo ra một bầu không khí mà việc hỏi "Sếp ơi, sếp vừa chê em đúng không, em nghe chưa hiểu lắm?" là một chuyện hết sức bình thường và vui vẻ.

Sự thật là, Gen Z lớn lên trong một hệ sinh thái giao tiếp hoàn toàn khác. Sếp có thể không "hiểu" nổi Gen Z, nhưng hãy nhớ rằng, Gen Z cũng đang nhìn các sếp như những người hành tinh khác. Để thích nghi và tồn tại, không thể chỉ chờ đợi một phía thay đổi. Chúng ta cần một tư duy mới mẻ và những chiến lược giao tiếp trực diện để mọi thế hệ đều có thể nắm tay nhau bước đi trên cùng một con đường.