Câu chuyện  trầm tích văn hoá hàng nghìn năm 

Nhân kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9 (1945 - 2026), Bảo tàng Gốm thời Dựng nước tổ chức triển lãm chuyên đề “Báu vật từ Cội nguồn”, giới thiệu 25 hiện vật gốm tiêu biểu thuộc ba bộ sưu tập: Phùng Nguyên, Bình tạo hình bò Phùng Nguyên và Sa Huỳnh - Đông Sơn.

Không quá nhiều hiện vật, nhưng mỗi món đồ trong triển lãm lại mở ra một câu chuyện dài về lịch sử. Qua màu đất nung, hình khối, những đường khắc và hoa văn còn lưu lại, người xem có thể hình dung phần nào đời sống, kỹ thuật chế tác và cảm quan thẩm mỹ của những cộng đồng cư dân đã sống trên mảnh đất Việt Nam từ hàng nghìn năm trước.

Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương Trần Thanh Lâm và các đại biểu tham quan hiện vật. Ảnh: Tiên Nguyễn

Điều tạo nên ấn tượng cho khách tham quan  “Báu vật từ Cội nguồn” là triển lãm không chỉ đặt cổ vật trong giá trị của một món đồ khảo cổ. Mỗi hiện vật được nhìn như một dấu tích của con người. Một chiếc bát, một chiếc bình hay một hình con vật bằng đất nung đều là kết quả của bàn tay, trí tưởng tượng và nhu cầu sống của con người trong một thời đại rất xa hôm nay.

Trong số đó, nhóm hiện vật thuộc văn hóa Phùng Nguyên gây chú ý bởi vẻ đẹp mộc mạc nhưng tinh tế. Văn hóa Phùng Nguyên phân bố chủ yếu ở vùng trung du và châu thổ Bắc Bộ, có niên đại khoảng 4.000 - 3.500 năm cách ngày nay, được xem là một trong những văn hóa tiêu biểu của sơ kỳ thời đại đồ đồng ở miền Bắc Việt Nam.

Chín hiện vật được giới thiệu cho thấy sự đa dạng về loại hình, từ bát bồng, bình miệng loe, cổ thót, thân phình đến bình chân đế và những đồ đựng có tạo hình khác biệt. Một số hiện vật mang đặc điểm chuyển tiếp Phùng Nguyên - Đồng Đậu, cho thấy tư duy tạo khối của cư dân cổ ngày càng phong phú.

Đặc biệt, trên những bề mặt gốm được miết láng, các nghệ nhân xưa đã sử dụng nhiều kỹ thuật trang trí như khắc vạch, in chấm, chấm dải, văn thừng, in nan đan. Những mô-típ chữ S và các biến thể được sắp xếp thành những băng hoa văn có nhịp điệu, cho thấy một trình độ kỹ thuật đáng chú ý cùng cảm quan thẩm mỹ đã hình thành từ rất sớm.

NSND Kim Xuân lắng nghe những chia sẻ của doanh nhân Phạm Gia Chi Bảo

Nếu những món gốm Phùng Nguyên giúp người xem cảm nhận vẻ đẹp của nghệ thuật trang trí thời tiền Đông Sơn thì Bình tạo hình bò lại gây ấn tượng theo một cách khác. Có niên đại khoảng 4.000 - 3.800 năm cách ngày nay, hiện vật bằng đất nung màu đỏ nhạt này kết hợp giữa công năng của một đồ đựng và nghệ thuật tạo hình động vật. Con bò được thể hiện trong tư thế đứng, thân dài, chân cao, sừng nhọn, phần thân tạo thành khoang rỗng.

Điều đáng chú ý là người nghệ nhân cổ không sao chép nguyên xi hình dáng tự nhiên mà đã khái quát và cách điệu con vật thành một hình khối cân đối, khỏe khoắn, giàu biểu cảm. Trên thân bò là những băng hoa văn chữ S nối tiếp, một mô-típ quen thuộc trong nghệ thuật gốm Phùng Nguyên.

Chi tiết bộ phận sinh dục của con vật được thể hiện rõ cũng khiến hiện vật trở nên đặc biệt. Đây có thể gợi liên tưởng đến quan niệm phồn thực, sức sinh sôi và sự tiếp nối của sự sống trong tư duy của cộng đồng cư dân nông nghiệp cổ.

Từ một vật dụng bằng đất nung, người xưa đã tạo nên một tác phẩm vừa có công năng, vừa có giá trị tạo hình và hàm ý biểu tượng. Chính sự kết hợp ấy khiến Bình tạo hình bò trở thành một trong những điểm nhấn đáng chú ý của triển lãm.

Các đại biểu và các chuyên gia tham quan triển lãm

Ở nhóm Sa Huỳnh - Đông Sơn, câu chuyện lại mở rộng sang một không gian văn hóa khác. Sa Huỳnh và Đông Sơn là hai nền văn hóa khảo cổ tiêu biểu của thời đại kim khí trên lãnh thổ Việt Nam. Dù hình thành trong những không gian địa lý khác nhau, giữa hai khu vực vẫn tồn tại những vùng tiếp xúc, trao đổi và giao lưu.

15 hiện vật trong sưu tập này có niên đại chủ yếu khoảng 2.300 - 2.000 năm cách ngày nay. Những chiếc bình dáng con tiện, cổ cao, vai xuôi, thân nở, kết hợp với hệ chân đế cao hoặc thấp choãi tạo nên những cấu trúc hình khối vừa chắc khỏe vừa thanh thoát.

Các đường gờ phân chia cổ, vai, thân và chân đế được tổ chức rõ ràng. Trong khi đó, hoa văn chữ S biến thể, sóng nước, ô caro, tam giác, đường song song hay chấm dải được sắp xếp thành những băng trang trí liên tục, tạo cảm giác chuyển động quanh thân bình.

Đặc biệt, tại những vùng chuyển tiếp ở Bắc Trung Bộ như Bãi Cọi (Hà Tĩnh), các yếu tố Sa Huỳnh và Đông Sơn cùng hiện diện. Những dấu tích ấy cho thấy văn hóa của cư dân cổ không phải những không gian khép kín, mà luôn có sự gặp gỡ, trao đổi và tiếp biến.

Tạo điều kiện để người trẻ cảm nhận về cội nguồn dân tộc

Với doanh nhân  Phạm Gia Chi Bảo -Giám đốc Bảo tàng Gốm Thời dựng nước ( Diễn viên Chi Bảo) chính khả năng kết nối ấy là điều khiến anh dành nhiều tâm huyết cho việc xây dựng và phát triển Bảo tàng Gốm thời Dựng nước.

Anh gọi những hiện vật được lưu giữ ở đây là “báu vật”, nhưng không đặt chữ “báu” vào giá trị vật chất hay sự quý hiếm của từng món đồ. “Báu vật” với anh là những gì còn lại từ cội nguồn, giúp người trẻ hôm nay nhận ra mình đã được bắt đầu từ đâu.

Chi Bảo chia sẻ, có những lúc anh ngồi thật lâu trước một cổ vật ba, bốn nghìn năm tuổi. Một dáng bình, một đường khắc, một hình con vật… tưởng như rất xa nhưng lại khiến khoảng cách hàng nghìn năm trở nên gần hơn. Bởi phía sau những vật thể ấy là dấu tay, đời sống và câu chuyện của những con người từng sống trên chính mảnh đất này.

Bảo vật quốc gia Chõ gốm văn hóa Đông Sơn

Đó cũng là cách Chi Bảo nhìn về việc bảo tồn di sản. Anh không muốn di sản chỉ tồn tại như những hiện vật được đặt trong tủ kính, để người xem đến ngắm rồi rời đi. Quan trọng hơn, di sản cần tạo ra một sự kết nối với con người hôm nay. “Tôi nghĩ con người rất tự nhiên: khi có sự kết nối, ta sẽ có tình cảm. Khi có tình cảm, ta muốn hiểu hơn, gần hơn và trân quý hơn”, Chi Bảo nói.

Theo anh, với di sản cũng vậy. Khi con người có sự kết nối với quá khứ, tình cảm sẽ được hình thành. Từ tình cảm mới có sự thương mến, và khi đã thương mến, người ta sẽ tự nhiên muốn gìn giữ để trao lại cho những thế hệ sau.

Có lẽ vì thế, “Báu vật từ Cội nguồn” không đơn thuần là một triển lãm cổ vật. Đây còn là một lời mời người hôm nay bước chậm lại trước những gì đã tồn tại hàng nghìn năm, để nhìn thấy phía sau đất nung và hoa văn là một phần ký ức của cộng đồng.

Diễn viên Trần Bảo Sơn cùng nhiều đại biểu thích thú quan sát các cổ vật

Từ Phùng Nguyên đến Sa Huỳnh - Đông Sơn, những hiện vật ấy đã đi qua một hành trình rất dài để có mặt trong không gian bảo tàng hôm nay. Chúng không còn là những vật dụng của một đời sống đã mất, mà trở thành những chứng nhân lặng lẽ của lịch sử.

Bình tạo hình bò thuộc văn hoá Phùng Nguyên

Đứng trước một chiếc bình vài nghìn năm tuổi, khách tham quan không chỉ nhận ra vẻ đẹp trong đường nét của nó,  mà sẽ tò mò về người đã tạo ra nó và tự hỏi mình được bắt đầu từ đâu, thì khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại đã được thu hẹp.Bởi sau cùng, điều cần được trao lại cho thế hệ sau không chỉ là những cổ vật nguyên vẹn, mà còn là sự hiểu biết, tình cảm và ý thức gìn giữ những giá trị đã làm nên cội nguồn văn hóa của mình.

Triển lãm chuyên đề “Báu vật từ Cội nguồn” tại Bảo tàng Gốm Thời dựng nước (phường An Khánh, TP.HCM) diễn ra từ ngày 28.8 – 5.9.2026.