Một nghiên cứu trên 26.000 học sinh Trung Quốc đang khiến nhiều phụ huynh lo ngại: việc sử dụng AI để làm bài tập có thể giúp trẻ hoàn thành bài nhanh hơn, nhưng nếu quá phụ thuộc, các em có nguy cơ suy giảm khả năng tư duy và học tập độc lập. 

Theo dõi 26.000 học sinh trong 30 tháng cho thấy: Các em có điểm bài tập tăng 18% sau khi sử dụng AI, nhưng thành tích trong các kỳ thi chuyển cấp và thi đại học lại giảm 24%. Những con số này đặt ra câu hỏi lớn về việc liệu điểm số trước mắt có phản ánh năng lực thực sự của trẻ hay không.

Câu chuyện được một phụ huynh chia sẻ là ví dụ điển hình. Con trai chị vốn khiến mẹ rất yên tâm vì làm bài nhanh, ít phải nhờ cha mẹ hỗ trợ. Nhưng khi quan sát kỹ, chị nhận ra những bất thường: cùng một dạng bài, con vẫn mắc lỗi khi làm lại; có bài trả lời đúng nhưng không thể giải thích cách suy nghĩ; bài văn nhìn đầy đặn nhưng nội dung thiếu chiều sâu, thậm chí mang cảm giác “có mùi AI”.

Sau đó, chị phát hiện con thường xuyên dùng AI để làm bài: không nhớ kiến thức thì hỏi AI, không giải được bài thì hỏi AI, không biết viết văn thế nào cũng nhờ AI.

AI giúp trẻ tiết kiệm thời gian, nhưng kiến thức mà đáng lẽ phải được hình thành trong quá trình tự suy nghĩ lại nằm trên điện thoại hay máy tính bảng.

Ảnh minh hoạ

Khi AI làm thay quá nhiều, trẻ có thể không biết cách tự giải quyết vấn đề

Một trường hợp được tạp chí Economic Observer đề cập càng cho thấy rõ nguy cơ này. Một học sinh lớp 4 từng nộp giấy trắng trong bài thi Toán cuối kỳ. Giáo viên và cha mẹ đều bất ngờ vì ở nhà, em vốn thường xuyên hoàn thành bài tập. Sau khi trò chuyện với con, người bố mới biết phần lớn bài tập trước đây đều được AI hỗ trợ. Khi bước vào phòng thi và không thể sử dụng AI, cậu bé không biết phải bắt đầu từ đâu.

Người bố vốn là giáo viên và rất yêu thích công nghệ. Ban đầu, ông khuyến khích con thử AI với mục đích hỗ trợ học tập. Nhưng khi các công cụ AI ngày càng dễ sử dụng, tần suất sử dụng của cậu bé cũng tăng lên. Bài văn, bài Toán và nhiều nhiệm vụ học tập dần được AI thực hiện. Vấn đề không chỉ nằm ở việc đứa trẻ “không làm bài”, mà nghiêm trọng hơn là quá trình hình thành năng lực đã bị bỏ qua.

Theo quan điểm được nhà nghiên cứu thực nghiệm não bộ Vương Diên Bồi, mỗi hoạt động tưởng như đơn giản như học thuộc một bài thơ, tự giải một bài toán, kể lại một câu chuyện hay lần đầu tiên tự viết ra đáp án đều là quá trình rèn luyện trí nhớ, khả năng diễn đạt, cảm nhận về số lượng và năng lực phán đoán.

Nói cách khác, trẻ không chỉ học từ đáp án, mà còn học từ chính quá trình đi tìm đáp án. Nếu AI liên tục làm thay quá trình này, trẻ có thể ngày càng quen với việc tìm kiếm kết quả mà không cần động não.

AI có thể đưa ra đáp án hoàn hảo, nhưng nếu trẻ không tự mình suy luận, phản biện và thử - sai thì năng lực thực sự vẫn chưa được hình thành. Giáo sư Uông Vệ Bình của Đại học Sư phạm Hàng Châu gọi đây là một chuỗi rủi ro: từ “thuê ngoài nhận thức” đến “rỗng hóa năng lực”, rồi tiến tới “đông cứng tư duy sâu”.

Khi trẻ quen dùng AI thay cho việc suy nghĩ, khả năng ngôn ngữ, tư duy độc lập và giải quyết vấn đề có thể bị ảnh hưởng. Một bài toán được AI giải hộ không đồng nghĩa với việc trẻ đã hiểu cách giải. Một bài văn do AI viết cũng không đồng nghĩa với việc khả năng viết của trẻ được nâng lên. AI có thể giúp trẻ tìm ra đáp án, nhưng không thể thay trẻ xây dựng năng lực.

Không nên cấm AI, nhưng càng không thể để AI làm thay trẻ

Trước sự phát triển nhanh chóng của AI, việc cấm trẻ sử dụng hoàn toàn công cụ này cũng không phải giải pháp phù hợp. Điều quan trọng hơn là cha mẹ cần dạy trẻ sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ thay vì một “người làm bài thuê”.

Lưu ý "quy tắc đèn giao thông" của giáo viên Vương Diên Bồi, gồm ba nguyên tắc.

Đèn đỏ - chưa nên dùng AI.

Với những kỹ năng nền tảng như đọc hiểu, diễn đạt bằng lời, các phép tính cơ bản hoặc lần đầu tiên giải một bài tập, trẻ cần tự mình thực hiện trước. Có thể làm chậm, làm sai, nhưng phải tự suy nghĩ. Bởi chính quá trình thử, sai và tìm cách sửa mới giúp trẻ rèn luyện năng lực tư duy.

Đèn vàng - sử dụng AI nhưng cần chậm lại.

Với những nhiệm vụ phức tạp như viết bài văn dài, giải bài Toán khó hay tổng hợp nội dung, trẻ nên tự suy nghĩ và thử sức trước. Sau đó, AI có thể được sử dụng để gợi ý, kiểm tra, bổ sung hoặc giúp trẻ tìm ra điểm còn thiếu.

Thay vì hỏi AI: “Đáp án là gì?”, trẻ có thể nói: Đây là cách con đang suy nghĩ, con đang mắc ở bước này, hãy đặt câu hỏi để giúp con tìm ra lời giải. Cách sử dụng này biến AI thành một huấn luyện viên, thay vì người làm bài thay.

Đèn xanh - có thể yên tâm sử dụng.

AI đặc biệt hữu ích khi trẻ cần tìm kiếm tài liệu, dịch văn bản, giải thích khái niệm, tìm ví dụ hoặc tổng hợp thông tin. Khi quyền chủ động vẫn nằm trong tay trẻ, AI có thể trở thành một công cụ giúp tiết kiệm thời gian và nâng cao hiệu quả học tập.

Điều quan trọng nhất không phải là trẻ có sử dụng AI hay không, mà là ai đang điều khiển quá trình học tập: đứa trẻ hay AI. Trong thời đại công nghệ phát triển nhanh chóng, cấm đoán hoàn toàn có thể khiến trẻ bỏ lỡ một công cụ hữu ích. Nhưng buông lỏng để AI làm thay mọi thứ lại tiềm ẩn nguy cơ lớn hơn.

Cha mẹ cần giúp trẻ hiểu rằng AI có thể hỗ trợ mình, nhưng không thể thay mình học, thay mình suy nghĩ và càng không thể thay mình trưởng thành. Bởi năng lực thật sự không nằm ở việc một đứa trẻ có thể tìm được đáp án nhanh đến đâu, mà ở chỗ ngay cả khi không có AI bên cạnh, trẻ vẫn đủ khả năng tự suy nghĩ, tự giải quyết vấn đề và tìm ra con đường của mình.