Mỗi tối sau giờ làm, một người đàn ông trung niên lại tự tay pha cho mình vài ly rượu, ngồi một mình trước khi vào bữa cơm gia đình. Thói quen ấy bắt đầu từ vài năm trước, chỉ đơn giản là để dễ ngủ hơn sau một ngày dài mệt mỏi. Nhưng gần đây, mỗi khi vì lý do nào đó anh bỏ qua vài ly rượu quen thuộc, tay anh lại hơi run, bụng cồn cào khó chịu, một cảm giác mà chính anh cũng không lý giải nổi. 

Câu chuyện của anh không hiếm gặp, bởi ranh giới giữa một người biết uống, biết vui và một người đang dần bước vào ngưỡng nghiện rượu thường mờ nhạt đến mức khó nhận ra, cho đến khi cơ thể bắt đầu lên tiếng bằng những dấu hiệu cụ thể.

Dấu hiệu đầu tiên và cũng thường bị bỏ qua nhiều nhất chính là việc phải uống ngày càng nhiều mới đạt được cảm giác như trước, hiện tượng mà y khoa gọi là tăng dung nạp. Theo tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn sử dụng rượu dựa trên Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần, được Bệnh viện Nguyễn Tri Phương tổng hợp, đây là một trong những dấu hiệu sớm nhất, khi một người phải uống nhiều hơn bình thường mới đạt được hiệu quả như mong muốn. 

Một người từng chỉ cần hai, ba lon bia đã cảm thấy lâng lâng dễ chịu, nhưng vài năm sau lại phải uống gấp đôi, gấp ba lượng đó mới cảm nhận được cảm giác tương tự, trong khi bản thân hiếm khi nhận ra đây chính là một tín hiệu cảnh báo chứ không phải chuyện bình thường của tuổi tác hay thói quen. Điều đáng nói là trong văn hóa nhậu ở Việt Nam, việc tửu lượng ngày càng cao đôi khi còn được xem là điều đáng tự hào giữa bạn bè, khiến một dấu hiệu y khoa quan trọng vô tình bị hiểu lầm thành một thứ thành tích đáng khoe.

Dấu hiệu thứ hai nằm ở việc nhiều lần muốn cắt giảm hoặc ngừng uống nhưng không thành công. Tiêu chuẩn DSM-5 chỉ ra rằng những dịp uống nhiều hơn hoặc lâu hơn dự định ban đầu, cùng với việc từng cố gắng cắt giảm hay ngừng uống nhưng thất bại, là một chỉ dấu cần được lưu tâm. Những bài viết về các dấu hiệu nghiện rượu cũng nhấn mạnh điều tương tự, khi một người muốn cắt giảm lượng rượu uống nhưng việc thực hiện lại không thành công. 

Nhiều người từng tự hứa với bản thân rằng tối nay chỉ uống hai ly thôi, nhưng buổi tối vẫn kết thúc với ly thứ năm, thứ sáu, và cảm giác thất vọng với chính mình cứ lặp đi lặp lại mà không có gì thay đổi. Áp lực xã giao trên bàn nhậu càng khiến điều này khó khăn hơn, khi việc từ chối tiếp tục uống đôi khi bị xem là thiếu nhiệt tình với bạn bè, khiến việc kiểm soát lượng rượu trở thành một cuộc chiến âm thầm với chính người trong cuộc.

Dấu hiệu thứ ba thể hiện rõ hơn ở đời sống thường ngày, khi việc uống rượu bắt đầu ảnh hưởng đến công việc, gia đình hoặc các mối quan hệ xung quanh. DSM-5 xác định rằng việc nhận thấy uống rượu gây ra vấn đề tại nhà hay nơi làm việc nhưng vẫn tiếp tục uống là một tiêu chuẩn quan trọng, trong khi một biểu hiện khác là bỏ bê trách nhiệm và từ bỏ những hoạt động, sở thích từng yêu thích trước đây để dành thời gian cho rượu. Một người từng đều đặn đưa đón con đi học mỗi sáng có thể dần dà bắt đầu đi trễ, quên việc, hoặc cáu gắt vô cớ với người thân vào những buổi tối sau khi uống, nhưng lại không xem đó là vấn đề xuất phát từ rượu mà chỉ nghĩ đơn giản là do áp lực công việc. Nhiều gia đình Việt Nam trong hoàn cảnh này thường chọn cách im lặng chịu đựng, bởi ngại rằng nếu nói ra sẽ bị xem là làm to chuyện hoặc phá vỡ không khí êm ấm trong nhà, và chính sự im lặng đó lại khiến vấn đề kéo dài lâu hơn.

Dấu hiệu thứ tư, cũng là dấu hiệu rõ ràng nhất về mặt thể chất, là khi cơ thể bắt đầu xuất hiện những triệu chứng khó chịu ngay lúc không uống rượu, còn gọi là hội chứng cai. Khi không uống, người có nguy cơ nghiện thường trải qua cảm giác buồn nôn, đổ mồ hôi, hoặc run tay, còn DSM-5 liệt kê triệu chứng cai nghiện sau khi hết tác dụng của rượu là một trong các tiêu chuẩn chẩn đoán chính thức. Đây chính là điều đang xảy ra với người đàn ông trong câu chuyện mở đầu: khi anh thử bỏ qua một buổi tối không uống, tay bắt đầu hơi run, trong người bồn chồn khó chịu, một tín hiệu rất dễ bị lờ đi hoặc bị đổ lỗi nhầm cho sự mệt mỏi vì công việc. 

Trong nhịp sống bận rộn, những triệu chứng thể chất kiểu này thường bị nhầm lẫn với các vấn đề sức khỏe khác, khiến không ít người trì hoãn việc tìm đến bác sĩ để được chẩn đoán và tư vấn đúng hướng.

Nghiện rượu hiếm khi đến bằng một cú ngã, nó đến bằng những dấu hiệu nhỏ mà người ta cứ ngỡ mình vẫn đang kiểm soát được. Nếu nhận ra bản thân hoặc người thân đang có một vài dấu hiệu trong số này, việc tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế để được thăm khám sớm luôn là một lựa chọn đáng cân nhắc, thay vì tự mình chịu đựng hay chờ đợi mọi thứ tự cải thiện.