Trong tâm lý học hiện đại, nỗi sợ công nghệ (Technophobia) thường bắt nguồn từ xu hướng sợ những điều bất định và nỗi lo bị mất quyền kiểm soát. AI không chỉ là một công cụ, nó là một thực thể có khả năng tự học hỏi, tối ưu hóa công việc với năng suất bằng cả chục người cộng lại.

Đứng trước một "đối thủ" không biết mệt mỏi này, những cá nhân sở hữu tư duy lối mòn hoặc đang đứng ở vị trí bấp bênh trong doanh nghiệp thường là những người dễ mất ăn mất ngủ nhất, thể hiện qua 4 nhóm điển hình dưới đây.

Kiểu người chỉ thuần thục các kỹ năng lặp đi lặp lại và lười tư duy chiến lược

Nhóm người này bao gồm những nhân sự đang làm các công việc mang tính chất nhập liệu, dịch thuật cơ bản, viết nội dung chuẩn SEO rập khuôn, kế toán sơ cấp hoặc kiểm thử phần mềm theo các kịch bản có sẵn... Họ đã quen với việc vận hành công việc như một cỗ máy, làm việc theo quy trình cố định từ ngày này qua ngày khác mà không cần bỏ ra quá nhiều chất xám để sáng tạo hay phân tích chuyên sâu.

Tâm lý học lao động chỉ ra rằng, đây chính là "vùng mồi ngon" đầu tiên bị AI chiếm lĩnh. Một con chatbot hoặc một phần mềm tự động hóa có thể xử lý hàng triệu dữ liệu, viết hàng trăm bài báo hay dịch thuật hàng ngàn trang tài liệu chỉ trong vài giây với chi phí gần như bằng không. 

Những người lười tư duy, ngại học hỏi các kỹ năng cốt lõi như quản trị, tư duy phản biện hay hoạch định chiến lược sẽ luôn sống trong nỗi sợ hãi tột cùng vì biết mình có thể bị thay thế bất cứ lúc nào chỉ bằng một cái click chuột của cấp trên.

Ảnh minh họa: Bianca Bagnarelli/The New York Times

Kiểu người sở hữu tư duy đóng, bài trừ công nghệ và thích níu kéo quá khứ

Biểu hiện rõ nhất của kiểu người này là sự bảo thủ và từ chối tiếp cận với các công cụ mới. Khi nhìn thấy những bức ảnh do Midjourney vẽ hay những đoạn code do ChatGPT viết, phản ứng đầu tiên của họ không phải là tìm hiểu xem nó hoạt động thế nào để ứng dụng, mà là tìm mọi cách để phủ nhận, chê bai, hoặc chỉ trích AI là kẻ "đạo nhái", làm mất đi giá trị truyền thống. Họ cố tình đóng chặt mọi cánh cửa để không phải thừa nhận rằng thế giới đã thay đổi.

Hành vi này tố cáo sự thiếu hụt năng lực linh hoạt nhận thức. Họ sợ AI vì họ không hiểu nó, và họ không muốn hiểu nó vì điều đó buộc họ phải bước ra khỏi vùng an toàn đã thiết lập nhiều năm. Người có tư duy đóng luôn nhìn nhận AI như một mối đe dọa hủy diệt thay vì một người trợ lý đắc lực. Sự cố chấp này vô tình biến họ thành những "người tối cổ" tụt hậu, tự triệt tiêu cơ hội phát triển bản thân trong một thị trường lao động đang chuyển dịch sang xu hướng hybrid, tức là kết hợp giữa người và máy.

Kiểu "chúa tể trung bình" có năng lực nửa vời, sống dựa vào sự may mắn

Trong mọi môi trường công sở luôn tồn tại một nhóm nhân sự "bình bình": kiến thức không quá sâu, kỹ năng không quá nổi bật nhưng lại rất giỏi trong việc né tránh trách nhiệm, làm việc kiểu đối phó hoặc dùng các mối quan hệ xã giao để giữ ghế. Họ không có một năng lực cốt lõi nào đủ mạnh để tạo ra giá trị độc bản cho doanh nghiệp.

Sự xuất hiện của AI đóng vai trò như một bộ lọc tàn nhẫn quét sạch những nhân sự thuộc nhóm này. Khi các công cụ trí tuệ nhân tạo giúp nâng hiệu suất của một nhân sự giỏi lên gấp 3, gấp 4 lần, các nhà quản lý sẽ lập tức nhận ra sự thừa thãi của những chiếc "ghế trống" làm việc nửa vời. Kiểu người này sợ AI vì công nghệ đã vô tình lột trần sự thiếu năng lực thực tế của họ, bắt họ phải đối diện với sự thật rằng họ không có giá trị thặng dư để doanh nghiệp phải giữ lại trong các đợt tái cấu trúc.

Ảnh minh họa: Robert Beatty/ The New York Times

Kiểu người quản lý độc đoán, thích kiểm soát quy trình thay vì đánh giá kết quả

Nỗi sợ AI không chỉ xuất hiện ở cấp nhân viên mà còn lan rộng sang cả những người làm sếp có tư duy quản trị lỗi thời. Đây là những kiểu quản lý thích chấm công khắt khe, thích kiểm tra xem nhân viên có đang gõ bàn phím liên tục hay không, hoặc bắt buộc mọi việc phải làm theo đúng từng bước mà mình áp đặt. Họ định nghĩa hiệu suất bằng thời gian ngồi ở văn phòng chứ không nhìn vào chất lượng sản phẩm cuối cùng.

Khi AI ra đời, một nhân viên tinh tế có thể dùng nó để hoàn thành công việc của cả một tuần chỉ trong vòng một buổi sáng. Điều này làm đảo lộn hoàn toàn tư duy quản trị cũ kỹ của những người sếp độc đoán. Họ rơi vào trạng thái khủng hoảng vì cảm thấy mình mất đi quyền lực kiểm soát hành vi của nhân viên, không biết làm sao để quản lý khi ranh giới về thời gian làm việc bị xóa nhòa. Thay vì học cách quản trị theo mục tiêu (OKRs/KPIs) và đánh giá tư duy sáng tạo, họ chọn cách cấm đoán nhân viên sử dụng AI vì nỗi sợ hãi bản năng của một cái tôi lỗi thời.

AI sẽ không thay thế con người, nhưng những người biết sử dụng AI chắc chắn sẽ thay thế những người không biết dùng nó. Thay vì tốn năng lượng để lo lắng và sợ hãi, việc chủ động hạ cái tôi xuống, học cách làm chủ công nghệ và rèn giũa những năng lực độc bản của con người như lòng thấu cảm, tư duy phản biện chính là cách tốt nhất để bạn tự tin làm chủ tương lai của chính mình.