Tặng quà vốn là một phần khá đặc trưng trong văn hóa giao tiếp của người Nhật Bản. Quà không nhất thiết phải thật đắt tiền, nhưng món gì được tặng, tặng vào dịp nào và ý nghĩa phía sau nó lại là chuyện được nhiều người để tâm. Điều thú vị là có những món ở Việt Nam chúng ta nhìn vào thấy hoàn toàn bình thường, thậm chí rất hợp để đem tặng, nhưng đặt vào một dịp cụ thể tại Nhật lại có thể trở thành lựa chọn kém tinh tế. Nguyên nhân đôi khi chỉ nằm ở cách phát âm, hình dáng hay một liên tưởng đã tồn tại từ lâu trong văn hóa nước này.

Tất nhiên, không nên hiểu rằng cứ nhận những món dưới đây là người Nhật sẽ lập tức khó chịu hay từ chối. Những quan niệm truyền thống cũng đang thay đổi, người trẻ có thể thoải mái hơn và sở thích của mỗi người không giống nhau. Nhưng nếu có bạn bè, người thân, khách hàng hay đối tác Nhật Bản, biết trước một vài phép tặng quà vẫn là cách đơn giản để thể hiện sự tôn trọng với văn hóa của họ.

1. Mừng cưới: Cẩn thận với dao, kéo và những món mang ý nghĩa chia cắt

Một bộ dao bếp tốt có thể là món quà rất thực tế cho đôi vợ chồng vừa bắt đầu cuộc sống mới. Thế nhưng trong quan niệm tặng quà truyền thống của Nhật Bản, đồ sắc nhọn như dao, kéo lại từng được tránh khi mừng cưới. Lý do nằm ngay ở đặc tính của chúng: cắt. Dao và kéo có thể gợi tới việc cắt đứt mối quan hệ, trong khi đám cưới lại là dịp người ta mong hai người gắn bó lâu dài.

Tương tự, những món dễ vỡ như đồ thủy tinh, gương hay một số đồ gốm sứ cũng từng được cân nhắc bởi hành động vỡ, tách ra không phải hình ảnh đẹp đối với một cuộc hôn nhân mới bắt đầu. Tuy nhiên, đây cũng là ví dụ rất rõ cho thấy văn hóa quà tặng Nhật Bản không đứng yên. Ngày nay, cách nhìn đã thoáng hơn nhiều. Dao có thể được diễn giải theo nghĩa tích cực là mở đường cho tương lai, còn bộ đồ dùng theo cặp lại rất hợp với vợ chồng mới cưới. Nếu cô dâu chú rể chủ động muốn nhận một bộ dao hay bộ cốc đẹp, không nhất thiết phải máy móc tránh bằng mọi giá.

2. Mừng tân gia: Nến thơm đẹp đến mấy cũng nên cân nhắc

Nếu ở Việt Nam, nến thơm khá dễ xuất hiện trong danh sách quà dành cho nhà mới thì tại Nhật Bản, đây lại là món cần lưu ý. Quà mừng nhà mới tại Nhật được gọi là 新築祝い (shinchiku-iwai). Theo hướng dẫn về quà tặng của Takashimaya - tập đoàn bán lẻ và bách hóa cao cấp lớn nhất Nhật Bản, những món khiến người ta liên tưởng tới lửa hoặc hỏa hoạn thường được tránh trong dịp này. Nến, bật lửa, gạt tàn hay lò sưởi là những ví dụ điển hình.

Cách lý giải khá dễ hiểu. Gia chủ vừa bắt đầu cuộc sống trong căn nhà mới, vì vậy món quà mang tới thường gửi gắm lời chúc bình an và thuận lợi. Một vật khiến người ta nghĩ đến nguy cơ cháy nhà vì thế không phải lựa chọn đẹp về mặt ý nghĩa. Không chỉ món đồ có lửa, một số hướng dẫn tặng quà của Nhật còn khuyên thận trọng với những món màu đỏ hoặc có thiết kế gợi tới ngọn lửa khi mừng nhà mới. Điều này không có nghĩa người Nhật không sử dụng hay không thích nến thơm. Nếu biết chắc gia chủ mê nến và đang muốn có một mùi hương cụ thể, câu chuyện có thể hoàn toàn khác. Điều cần nhớ ở đây là sự khác biệt giữa thích một món đồ và ý nghĩa của món đồ ấy khi được đem tặng trong một dịp đặc biệt.

3. Thăm người bệnh: Đừng vội mang một chậu hoa thật đẹp

Đây có lẽ là một trong những khác biệt dễ khiến người nước ngoài bất ngờ nhất. Một chậu cây hoặc chậu hoa đang sống khỏe, có thể giữ được lâu, thoạt nhìn rất phù hợp để mang đến động viên người đang điều trị. Nhưng trong phép thăm bệnh truyền thống tại Nhật, cây trồng trong chậu lại là món thường được khuyên tránh. Nguyên nhân nằm ở chữ 根付く (nezuku), nghĩa là bén rễ. Âm và hình ảnh này có thể khiến người ta liên tưởng đến 寝付く - nằm liệt giường, bệnh tình kéo dài. Vì vậy, thay vì mang ý nghĩa cây sống lâu, món quà lại có thể vô tình gợi đến điều mà người bệnh đang mong sớm thoát khỏi.

Hoa cũng không phải cứ đẹp là mang đi được. Takashimaya lưu ý một số loại như hoa trà vì bông có thể rụng nguyên đầu, cyclamen vì cách gọi dễ gợi đến những từ mang nghĩa chết và khổ; hoa trắng hoàn toàn hoặc hoa đỏ thẫm cũng có những liên tưởng không phù hợp. Ngoài ra, hiện nay một số bệnh viện còn hạn chế mang hoa tươi vào để phục vụ kiểm soát nhiễm khuẩn. Vì thế, nếu thăm một người Nhật đang nằm viện, đôi khi hỏi trước người nhà xem họ cần gì lại an toàn và thiết thực hơn việc tự chọn một chậu hoa thật đẹp.

4. Tặng lược: Nhỏ xinh nhưng cách đọc lại không đẹp

Một chiếc lược đẹp có thể là món quà nhỏ khá tinh tế. Tuy nhiên, đây cũng là ví dụ nổi tiếng cho cách người Nhật chú ý tới âm của từ khi lựa chọn quà. Lược trong tiếng Nhật là くし (kushi). Âm く có thể khiến người ta liên tưởng tới 苦, nghĩa là khổ, còn し liên tưởng tới 死, nghĩa là chết. Chính sự kết hợp này khiến chiếc lược từ lâu được xem là món quà cần cân nhắc trong những dịp chúc mừng. Điều đáng nói là bản thân chiếc lược chẳng có gì xấu. Câu chuyện nằm hoàn toàn ở cách chơi chữ và quan niệm về điềm lành, điềm dữ trong văn hóa Nhật. Người trẻ ngày nay có thể chẳng để ý tới điều này, nhưng nếu người nhận lớn tuổi hoặc gia đình coi trọng lễ nghi truyền thống, biết trước vẫn tốt hơn.

5. Khăn tay: Một món quà lịch sự nhưng lại có ý nghĩa chia tay

Khăn tay nhỏ gọn, dễ mua, dễ gói và rất hữu dụng nên thoạt nhìn gần như không có điểm gì khiến nó trở thành món quà nhạy cảm. Tuy nhiên, khăn tay trong tiếng Nhật có cách gọi Hán tự là 手巾 (te-gire). Âm này trùng với 手切れ (tegire), một từ có thể mang nghĩa cắt đứt quan hệ, chấm dứt mối liên hệ. Vì thế, khăn tay từng được xem là món quà mang hàm ý chia tay. Ngày nay khăn tay vẫn được mua bán và tặng nhau bình thường ở Nhật, nên cũng không cần nhìn thấy một chiếc khăn là lập tức coi đó là điều cấm kỵ. Nhưng trong những mối quan hệ cần sự trang trọng, đây là một chi tiết văn hóa khá thú vị và đáng biết trước.

6. Tặng quà cho cấp trên: Giày dép cũng có thể khiến món quà mất điểm

Không chỉ dịp tặng quà, địa vị và mối quan hệ giữa hai người cũng ảnh hưởng đến cách người Nhật lựa chọn món đồ. Chẳng hạn, giày, dép hay một số vật dùng dưới chân theo quan niệm truyền thống không phải lựa chọn lý tưởng để tặng người lớn tuổi hoặc cấp trên. Lý do là chúng gắn với hình ảnh giẫm, đạp dưới chân, dễ tạo ra một liên tưởng thiếu tôn trọng đối với người ở vị trí cao hơn mình.

Một số hướng dẫn quà tặng của Nhật cũng khuyên cân nhắc bút và đồ dùng học tập khi tặng cấp trên bởi chúng có thể mang hàm ý hãy chăm chỉ học hành hơn. Đây chính là kiểu khác biệt văn hóa rất dễ mắc phải: người tặng hoàn toàn có ý tốt, món đồ cũng đẹp và đắt tiền, nhưng thông điệp mà người nhận liên tưởng tới lại không giống điều mình định nói.

Không phải người Nhật nào cũng câu nệ chuyện kiêng kỵ

Đây có lẽ là điều quan trọng nhất cần nhớ sau tất cả những quy tắc trên. Nhật Bản hiện đại không phải một xã hội mà ai cũng cầm danh sách những món cấm kỵ để kiểm tra quà mình nhận được. Ngay trong các hướng dẫn về văn hóa tặng quà của Nhật cũng thừa nhận nhiều quan niệm lâu đời đang thay đổi. Một người trẻ thích nến thơm vẫn có thể rất vui khi được tặng nến; một đôi vợ chồng mê nấu ăn hoàn toàn có thể muốn nhận bộ dao tốt trong ngày cưới. Bởi vậy, những điều trên nên được hiểu là các phép tặng quà truyền thống và những liên tưởng văn hóa đáng lưu ý, chứ không phải quy tắc cứng áp dụng cho mọi người Nhật.

Thậm chí, nếu vô tình tặng một món chưa thật phù hợp, nhiều người có thể vẫn vui vẻ nhận và không thể hiện sự khó xử ra bên ngoài. Điều đó càng khiến người tặng khó nhận ra rằng món quà của mình đã chạm vào một quan niệm văn hóa nào đó. Với bạn bè thân thiết, biết rõ họ thích gì thường quan trọng hơn việc quá câu nệ. Nhưng nếu người nhận là người lớn tuổi, gia đình coi trọng truyền thống, khách hàng hoặc đối tác Nhật Bản mà mình chưa hiểu rõ, dành thêm vài phút tìm hiểu trước khi chọn quà vẫn là cách ứng xử an toàn và lịch sự.

Sau cùng, ý nghĩa của những phép tắc này không nằm ở chuyện phải thuộc lòng người Nhật kiêng gì. Tặng quà vốn là cách thể hiện sự quan tâm. Khi món quà đi qua ranh giới văn hóa, hiểu thêm một chút về cách người nhận nhìn nó cũng chính là một phần của sự quan tâm ấy.