Cứ độ tháng Ba Âm lịch, đầu tháng Tư Dương lịch khi những cơn mưa dầm dề nồm ẩm của mùa xuân xứ Bắc bắt đầu nhường chỗ cho vạt nắng hanh hao ráo hoảnh, lòng người lại chùng chình nhớ về một nếp nhà quen thuộc. Các bà, các mẹ bắt đầu rục rịch đi chợ mua tập tiền vàng, sắm đĩa xôi gấc, con gà luộc để cả nhà sắp xếp cuối tuần kéo nhau ra đồng tảo mộ. Bao đời nay, chúng ta vẫn quen miệng gọi dịp sum vầy, dọn cỏ mả tổ tiên ấy là "Tết Thanh Minh" hay "Lễ Thanh Minh", giống như cái cách chúng ta gọi Tết Nguyên Đán hay Lễ Vu Lan. 

Chúng ta cứ ngỡ đó là một ngày lễ hội thiêng liêng được quy định rõ ràng trong văn hóa tâm linh. Nhưng hóa ra, bao năm nay, phần lớn chúng ta đã nhầm. Sự thật về Thanh Minh mộc mạc, gần gũi và mang đậm hơi thở của đất trời hơn chúng ta tưởng rất nhiều.

Cú lừa ngọt ngào từ thói quen và văn chương

Hầu hết chúng ta bị "đánh lừa" bởi từ "Tết" mà dân gian vẫn quen miệng gán ghép. Thêm vào đó, những vần thơ quá đỗi nổi tiếng trong Truyện Kiều đã khắc sâu vào tâm trí người Việt hình ảnh một ngày hội lớn của mùa xuân. Nhưng nếu lật lại gốc rễ của lịch pháp và văn hóa phương Đông, bạn sẽ bất ngờ nhận ra: Thanh Minh thực chất chỉ là một "Tiết khí" trong hệ thống 24 tiết khí của một năm nông lịch. 

Nó hoàn toàn không phải là một ngày lễ hội (Tết) mang tính chất tôn giáo hay tín ngưỡng như Rằm tháng Bảy hay Tết Đoan Ngọ. Đã gọi là "tiết" thì nó không diễn ra trong một ngày duy nhất, mà nó là một khoảng thời gian kéo dài chừng 15 ngày, đánh dấu sự chuyển biến rõ rệt của thời tiết, khí hậu.

Khởi nguồn của cái tên mang ý nghĩa "trong trẻo và sáng sủa"

Ngẫm lại mới thấy, ông cha ta ngày xưa đặt tên tinh tế vô cùng. "Thanh" có nghĩa là trong trẻo, sạch sẽ; còn "Minh" có nghĩa là tươi sáng, rực rỡ. Tiết Thanh Minh thường bắt đầu vào khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4 Dương lịch hằng năm, ngay sau tiết Xuân Phân. Đây là thời điểm vạn vật bừng tỉnh sau một chuỗi ngày dài ủ ê trong cái lạnh và làn mưa phùn ẩm ướt của mùa xuân. 

Bầu trời bỗng nhiên quang đãng, cao xanh hơn, không khí trở nên mát mẻ, dễ chịu, vạn vật đâm chồi nảy lộc rõ rệt. Đối với nền văn minh lúa nước, đây là khoảng thời gian vàng để người nông dân bắt đầu những hoạt động canh tác mới. Thanh Minh, hiểu một cách đơn giản nhất và khoa học nhất, chính là cột mốc báo hiệu đất trời đã bước vào giai đoạn thời tiết đẹp nhất, tạnh ráo và sáng sủa nhất của mùa xuân.

Vì sao không phải ngày lễ mà lại rủ nhau đi tảo mộ?

Đến đây, chắc hẳn nhiều người sẽ thắc mắc: Nếu chỉ là một mốc thời tiết, vậy tại sao người ta lại tổ chức đi tảo mộ, dọn dẹp mồ mả tổ tiên rầm rộ vào dịp này? Câu trả lời nằm ở chính sự nhạy bén và nếp sống nương tựa vào thiên nhiên của người xưa. Sau nhiều tháng mưa dầm rả rích, mặt đất ẩm ướt khiến cỏ dại trên các nấm mồ mọc lên um tùm, thậm chí mưa gió có thể làm sạt lở đất đai nơi yên nghỉ của ông bà. 

Khi tiết Thanh Minh đến, trời hửng nắng, đất đai khô ráo, đường sá ra đồng không còn trơn trượt lầy lội nữa. Đây là thời điểm "thiên thời địa lợi" hoàn hảo nhất để con cháu đi thăm viếng, nhổ cỏ dại, đắp lại những nấm đất cho đầy đặn, phong quang. Đi tảo mộ ngày này không chỉ đỡ vất vả mà còn là dịp để con người ta bước ra khỏi nhà, hít thở khí trời trong lành, tận hưởng cảnh sắc mùa xuân rực rỡ (tục đạp thanh - dẫm lên cỏ xanh). Dần dà, từ một hoạt động mang tính thực tế dựa vào thời tiết, tảo mộ trong tiết Thanh Minh trở thành một phong tục đẹp, một nét văn hóa hiếu đạo ăn sâu vào tiềm thức người Việt.

Việc nhận ra Thanh Minh không phải là một ngày lễ không làm giảm đi giá trị thiêng liêng của phong tục này, ngược lại, nó còn khiến chúng ta thấy trân trọng hơn sự giao hòa giữa con người và tự nhiên. Vì là một "tiết" kéo dài cả nửa tháng, nên các gia đình không nhất thiết phải chen chúc, vội vã cúng bái vào đúng một ngày cố định. Chúng ta hoàn toàn có thể thong thả sắp xếp công việc, chọn một ngày cuối tuần nắng đẹp trong suốt thời gian diễn ra tiết khí này để anh em, con cháu cùng nhau tụ họp. Mâm cỗ cúng ngoài mộ đôi khi chẳng cần mâm cao cỗ đầy, chỉ cần nén nhang thơm, đĩa hoa quả tươi và lòng thành kính nhớ về cội nguồn. Đứng trước nấm mồ đã được dọn dẹp tươm tất, giữa đất trời trong trẻo của ngày tháng Ba, nghe gió thổi nhẹ qua mái tóc, ta chợt thấy lòng bình yên đến lạ. Thanh Minh, suy cho cùng, chính là mùa của sự nhớ thương trong trẻo nhất.