Một cặp đôi cùng xem tài liệu tài chính. Người trực tiếp theo dõi hóa đơn và ngân sách chưa chắc là người có nhiều quyền quyết định hơn đối với nguồn lực chung. Ảnh minh hoạ. Nguồn: Pexels

Trong nhiều gia đình, chuyện tiền bạc dường như có một người phụ trách khá rõ. Người này nhớ ngày đóng tiền điện, kiểm tra tài khoản, theo dõi các khoản trả góp, cân đối chi tiêu và biết tháng này gia đình còn bao nhiêu tiền. Vì thế, rất dễ đi tới kết luận rằng người “giữ tiền” cũng là người có nhiều quyền quyết định hơn.

Một nghiên cứu được công bố ngày 23/9/2026 trên Journal of Family and Economic Issues đặt lại cách hiểu này. Qua các cuộc phỏng vấn sâu với những người đàn ông đã kết hôn, nhóm tác giả nhận thấy việc ai trực tiếp quản lý tài chính gia đình có thể xuất phát từ sở thích, kinh nghiệm, thời gian, thói quen hoặc đơn giản là người kia không muốn làm. Nhưng việc thực hiện các đầu việc tài chính chưa chắc đồng nghĩa người đó có quyền quyết định lớn hơn đối với tiền bạc chung.

Đây là một phân biệt quan trọng khi nhìn từ góc độ giới. Một người phụ nữ có thể là người theo dõi gần như toàn bộ chi tiêu hằng ngày nhưng những quyết định lớn như đầu tư, mua tài sản, vay nợ hay sử dụng khoản tiết kiệm đáng kể vẫn cần một cơ chế quyền lực khác trong gia đình. Ngược lại, nam giới có thể không trực tiếp trả từng hóa đơn nhưng vẫn có ảnh hưởng lớn tới những lựa chọn tài chính quan trọng.

Người làm nhiều việc về tiền chưa chắc có nhiều quyền hơn

Nghiên cứu phân tích 32 cuộc phỏng vấn sâu với nam giới dị tính đã kết hôn tại Mỹ. Trong nhóm này, 10 người cho rằng mình quản lý tài chính gia đình, 11 người nói vợ đảm nhận và 11 người xem đây là trách nhiệm ngang nhau giữa hai vợ chồng.

Điểm đáng chú ý không nằm ở việc bên nào chiếm đa số, bởi mẫu nghiên cứu nhỏ và không đại diện cho dân số Mỹ. Các tác giả tập trung vào cách nam giới lý giải vì sao một người trong gia đình lại trở thành người phụ trách tiền bạc.

Có người nói công việc này mặc nhiên rơi vào vợ hoặc chồng vì người còn lại không thích nghĩ về tiền. Có người lựa chọn dựa trên kinh nghiệm, kỹ năng, sự quan tâm hoặc thời gian sẵn có. Một số muốn được biết đầy đủ tình hình tài chính dù không trực tiếp quản lý. Nhóm khác mô tả việc tiền bạc như một cuộc trao đổi liên tục giữa hai người thay vì giao toàn bộ cho một người.

Những cách sắp xếp như vậy nghe khá bình đẳng nếu chỉ nhìn vào khối lượng công việc. Nhưng chính nghiên cứu nhấn mạnh rằng quản lý tiền và quyền lực tài chính cần được tách ra. Người nhập hóa đơn, kiểm tra tài khoản hay săn mức giá tốt hơn đang thực hiện một dạng lao động cho gia đình. Ai có quyền quyết định mua nhà, sử dụng tiền tiết kiệm hoặc đầu tư lại là một câu hỏi khác.

Điều này khá giống với sự khác biệt giữa “làm việc nhà” và “quyết định việc nhà”. Một người có thể đảm nhận phần lớn công việc nhưng không nhất thiết có quyền quyết định tương ứng.

Quản lý tài chính gia đình có thể là một phần việc được phân chia theo kỹ năng, thời gian hoặc sở thích. Quyền tham gia các quyết định quan trọng là một vấn đề khác. Ảnh minh hoạ. Nguồn Pexels.

Tiền bạc còn là câu chuyện về quyền thương lượng

Trong nghiên cứu, tình trạng người kiếm thu nhập chính có liên quan tới cách nam giới mô tả việc quản lý tài chính. Gần một nửa những người tự nhận là người kiếm tiền chính nói họ chịu trách nhiệm quản lý tiền trong nhà. Trong nhóm nam giới không phải người kiếm chính, một nửa cho biết vợ là người phụ trách.

Kết quả này không chứng minh rằng ai kiếm nhiều hơn sẽ nắm quyền tài chính. Các tác giả chỉ ghi nhận mối liên hệ trong cách những người tham gia mô tả gia đình mình. Mẫu nghiên cứu nhỏ, chủ yếu gồm nam giới da trắng tại Mỹ và dữ liệu phỏng vấn được thu thập từ tháng 3 đến tháng 7/2017, dù bài báo mới được công bố năm 2026.

Giới hạn thời gian này cần nói rõ. Nghiên cứu không phải bức ảnh thống kê của các gia đình hiện nay. Giá trị của nó nằm ở việc chỉ ra một câu hỏi thường bị bỏ qua khi nói về bình đẳng trong gia đình: chúng ta đang đo người làm công việc quản lý tiền hay đang đo người có quyền quyết định?

Một nghiên cứu khác công bố tháng 4/2026 của các nhà nghiên cứu thuộc Học viện Phụ nữ Việt Nam cũng tiếp cận quyền ra quyết định như một chỉ báo của bình đẳng trong gia đình. Dữ liệu của nghiên cứu này bao gồm 2.030 người tham gia khảo sát định lượng và 140 người tham gia phần định tính tại bảy tỉnh, thành đại diện cho bảy vùng kinh tế - xã hội. Kết quả cho thấy nhận thức của vợ và chồng về quyền quyết định nhìn chung có xu hướng bình đẳng ở nhiều lĩnh vực, nhưng vẫn xuất hiện khác biệt liên quan tới các quan niệm giới trong một số chức năng gia đình.

Hai nghiên cứu không thể ghép thành một kết luận chung vì khác quốc gia, thiết kế và đối tượng nghiên cứu. Tuy nhiên, chúng cùng chỉ tới một vấn đề đáng chú ý. Bình đẳng tài chính không thể chỉ được đánh giá bằng việc ai cầm thẻ ngân hàng, ai thanh toán hóa đơn hay ai thường xuyên tính toán chi tiêu.

“Vợ giữ tiền” chưa phải bằng chứng của bình đẳng

Trong đời sống, câu “tiền trong nhà do vợ giữ” đôi khi được sử dụng như một dấu hiệu rằng phụ nữ đã có quyền lực lớn trong gia đình. Cách diễn giải này quá đơn giản.

Giữ tiền mặt, theo dõi tài khoản hoặc cân đối chi phí sinh hoạt có thể đi kèm quyền quyết định, nhưng cũng có thể chỉ là một phần việc phải làm. Nếu người phụ nữ được giao đủ tiền để trang trải thực phẩm, học phí, điện nước và những nhu cầu của con nhưng không có tiếng nói tương đương đối với tiết kiệm, tài sản hoặc đầu tư, thì trách nhiệm quản lý cao không đồng nghĩa quyền tài chính cao.

Chiều ngược lại cũng cần được nhìn nhận. Việc người chồng trực tiếp quản lý tài khoản không tự động chứng minh người vợ bị gạt khỏi quyết định. Có những gia đình phân chia theo kỹ năng nhưng những lựa chọn lớn được thảo luận và thống nhất. Chính cơ chế quyết định mới cho biết nhiều hơn về quan hệ quyền lực giữa hai người.

Đây là lý do khái niệm bình đẳng tài chính nên bao gồm ít nhất ba lớp. Người nào có quyền tiếp cận thông tin về tài sản và nghĩa vụ tài chính chung, người nào tham gia vào những quyết định quan trọng và mỗi người có mức tự chủ thế nào đối với một phần nguồn lực của mình.

Nếu chỉ một người biết gia đình có bao nhiêu tiền tiết kiệm, đang nợ bao nhiêu hoặc tài sản đứng ở đâu, người còn lại rất khó tham gia quyết định bình đẳng dù họ vẫn đóng góp thu nhập. Ngược lại, khi cả hai cùng nắm thông tin và có khả năng thương lượng, việc giao một người thực hiện phần lớn thao tác quản lý có thể chỉ là phân công lao động.

Bình đẳng tài chính cần nhìn cả quyền tiếp cận thông tin, tham gia quyết định và mức tự chủ của mỗi người, không chỉ ai trực tiếp giữ hoặc quản lý tiền. Ảnh minh hoạ. Nguồn Pexels.

Cần nhìn cả việc làm, thông tin và quyền quyết định

Thông tin thống kê giới của Việt Nam năm 2024 cho thấy mô hình chủ hộ vẫn mang dấu ấn giới khá rõ. Trong nhóm người đang có vợ hoặc chồng, 84,4% hộ do nam giới làm chủ hộ; trong khi phụ nữ chiếm phần lớn nhóm chủ hộ góa bụa. Chỉ báo chủ hộ không đồng nghĩa với quyền quyết định tài chính, nhưng nó cho thấy những khái niệm truyền thống về vị trí của nam và nữ trong gia đình vẫn còn hiện diện trong cách hộ gia đình được xác định.

Vì thế, khi đánh giá bình đẳng kinh tế trong gia đình, chỉ hỏi “ai giữ tiền?” là chưa đủ. Một bức tranh đầy đủ hơn cần xem ai tạo ra thu nhập, ai dành thời gian quản lý tài chính, ai biết rõ tình hình tài sản, ai có thể tự quyết một khoản chi và ai có tiếng nói khi gia đình đứng trước một quyết định lớn.

vai trò gia đình có thay đổi khi thu nhập của phụ nữ cao hơn cũng là một lát cắt của cùng vấn đề. Thu nhập tạo ra nguồn lực để thương lượng, nhưng bản thân nguồn lực đó chưa bảo đảm quyền quyết định sẽ được phân chia tương ứng.

Một gia đình có thể chọn một người chuyên theo dõi tài chính vì người đó làm tốt hơn. Điều cần quan tâm từ góc nhìn giới không phải ép hai người chia đôi từng hóa đơn, mà là tránh biến công việc quản lý tiền thành một trách nhiệm không được ghi nhận hoặc biến thu nhập thành lý do để một người có quyền quyết định vượt trội.

Khi đó, câu hỏi “ai quản lý tiền?” mới được đặt đúng vị trí của nó. Đây là câu hỏi về phân công công việc. Còn bình đẳng nằm ở câu hỏi rộng hơn về việc ai được biết, được bàn và được quyết định đối với nguồn lực chung của gia đình.

Quản lý tiền và quyền tài chính khác nhau thế nào?

- Quản lý tiền có thể gồm trả hóa đơn, theo dõi tài khoản, lập ngân sách, tìm mức giá tốt, kiểm tra khoản vay hoặc lên kế hoạch tiết kiệm.

- Quyền tài chính liên quan tới khả năng tiếp cận thông tin, tham gia những quyết định lớn, sử dụng tài sản và có mức tự chủ phù hợp đối với nguồn lực.

- Một người có thể làm phần lớn công việc quản lý nhưng quyền quyết định vẫn được chia đều. Ngược lại, việc được giao xử lý chi tiêu hằng ngày chưa chắc đồng nghĩa người đó có quyền tương đương đối với tài sản hoặc đầu tư lớn.