Một cặp đôi cùng sử dụng máy tính tại nhà. Khi cơ hội nghề nghiệp và thu nhập giữa hai người thay đổi, cách phân chia trách nhiệm gia đình không nhất thiết thay đổi theo cùng tốc độ. Ảnh minh hoạ.

Trong một gia đình, nếu người phụ nữ có cơ hội kiếm được nhiều tiền hơn người đàn ông, phương án hợp lý về kinh tế có vẻ khá rõ. Người có lợi thế nghề nghiệp tốt hơn có thể dành nhiều nguồn lực cho công việc có thu nhập, còn trách nhiệm gia đình được điều chỉnh giữa hai người.

Nhưng con người không lựa chọn chỉ dựa trên phép tính thu nhập. Một thí nghiệm công bố trên Journal of Behavioral and Experimental Economics tháng 9/2026 cho thấy khi những vai trò truyền thống về nữ và nam được làm nổi bật, lợi thế kinh tế của phụ nữ không phải lúc nào cũng chuyển thành lựa chọn tương ứng. Kết quả đáng chú ý không nằm ở việc xác định giới nào ưu tiên sự nghiệp hơn, mà ở chỗ một chuẩn mực xã hội có thể tiếp tục tác động ngay cả khi điều kiện kinh tế đã thay đổi.

Nghiên cứu do Yijie Wang, Xianghong Wang và Chenye Zhang thực hiện với 280 người tại Trung Quốc, một nửa là nữ và một nửa là nam. Những người tham gia được ghép ngẫu nhiên thành các cặp nữ - nam và đưa vào một trò chơi ra quyết định trong phòng thí nghiệm.

Đây không phải các cặp vợ chồng đang thực sự quyết định ai đi làm, ai chăm con hay ai làm việc nhà. Điểm này rất quan trọng để tránh đọc kết quả xa hơn những gì nghiên cứu có thể chứng minh.

Cùng một lựa chọn nhưng cách gọi khác nhau

Trong thí nghiệm, mỗi người phải chọn một trong hai phương án. Một số nhóm chỉ nhìn thấy hai lựa chọn trung tính mang ký hiệu A và B. Ở nhóm khác, chính hai lựa chọn ấy được gắn nhãn “Gia đình” và “Sự nghiệp”.

Các nhà nghiên cứu đồng thời thay đổi lợi ích kinh tế. Có trường hợp nữ và nam nhận lợi ích tương đương nếu chọn phương án có thu nhập cao hơn. Ở trường hợp khác, nữ giới được đặt vào vị trí có lợi thế lớn hơn.

Cách thiết kế này cho phép tách hai yếu tố vốn thường đi cùng nhau ngoài đời. Một bên là lợi ích kinh tế. Bên kia là ý nghĩa xã hội của việc một người nữ hay nam lựa chọn “Gia đình” hoặc “Sự nghiệp”. Khi các nhãn gắn với chuẩn mực giới được đưa vào, hành vi của nam và nữ thay đổi khác nhau.

Nam giới có xu hướng chọn phương án thu nhập cao mang nhãn “Sự nghiệp” nhiều hơn khi chuẩn mực giới được làm nổi bật, kể cả trong trường hợp nữ giới có lợi thế kinh tế cao hơn.

Ở nữ giới, kết quả không đi theo một đường thẳng. Khi mức lợi ích giữa hai giới tương đương, việc làm nổi bật chuẩn mực lại khiến phụ nữ chọn phương án thu nhập cao nhiều hơn. Nhưng khi phụ nữ có lợi thế kinh tế rõ hơn, họ không tăng lựa chọn phương án ấy tương ứng với lợi thế được tạo ra.

Điều đó không có nghĩa phụ nữ “nhường sự nghiệp” hay nam giới “không chấp nhận phụ nữ kiếm nhiều hơn”. Nhóm nghiên cứu phân tích hành vi trong một trò chơi phối hợp có kiểm soát, nơi lựa chọn của mỗi người còn phụ thuộc vào dự đoán về người được ghép cùng và cách họ nhìn nhận chênh lệch lợi ích.

Cơ hội nghề nghiệp của mỗi người có thể khác nhau theo từng thời điểm. Nghiên cứu năm 2026 cho thấy lợi thế kinh tế chưa đủ để loại bỏ ảnh hưởng của những kỳ vọng gắn với giới. Ảnh minh hoạ.

Thu nhập có thể đổi trước, vai trò giới đổi sau

Một điểm đáng chú ý từ thí nghiệm là việc thay đổi lợi ích kinh tế chưa đủ để xóa ảnh hưởng của cách một vai trò được gắn với nữ hay nam.

Ngoài đời, điều này có ý nghĩa rộng hơn câu chuyện ai nhận lương cao hơn. Cơ hội học tập, nghề nghiệp và thu nhập của phụ nữ đã thay đổi đáng kể ở nhiều xã hội. Một phụ nữ có thể có chuyên môn tốt hơn bạn đời, đứng trước cơ hội thăng tiến lớn hơn hoặc có khả năng tạo thu nhập cao hơn ở một giai đoạn nhất định.

Nhưng những kỳ vọng xã hội quanh vai trò gia đình không nhất thiết thay đổi cùng tốc độ. Nếu “người trụ cột” vẫn mặc nhiên được hình dung là nam giới và việc chăm sóc gia đình vẫn được xem gần với vai trò nữ giới hơn, quyết định của từng cá nhân có thể chịu ảnh hưởng từ những khuôn mẫu ấy ngay cả khi phép tính kinh tế chỉ về một hướng khác.

Đây là điểm cần phân biệt với lựa chọn tự nguyện. Một phụ nữ có thu nhập cao vẫn có thể muốn dành nhiều thời gian hơn cho gia đình. Một người đàn ông có thu nhập thấp hơn vẫn có thể muốn tập trung vào công việc. Bình đẳng giới không đòi hỏi mọi gia đình phải chọn cùng một mô hình. Câu hỏi nằm ở việc mỗi người có thực sự có khoảng lựa chọn như nhau hay không, hay giới tính đã âm thầm đặt sẵn một phương án được xem là phù hợp hơn.

Không thể quy mọi quyết định về mức lương

Thu nhập thường là phần đóng góp dễ nhìn thấy nhất. Công việc gia đình lại khó lượng hóa hơn. Nấu ăn, dọn dẹp, đưa đón con, chăm người già, nhớ lịch khám, chuẩn bị đồ dùng hay xử lý hàng loạt việc phát sinh đều tiêu tốn thời gian. Vì không đi kèm một khoản lương, những phần việc này có thể ít được đưa vào phép tính khi một gia đình quyết định ai nên ưu tiên sự nghiệp.

Dữ liệu Việt Nam cũng cho thấy quỹ thời gian dành cho công việc gia đình chưa được phân chia đồng đều. Thông tin thống kê giới năm 2024 cho thấy phụ nữ dành trung bình 15,6 giờ mỗi tuần cho công việc nội trợ và chăm sóc gia đình không được trả công, trong khi nam giới dành 8,8 giờ.

Con số này không cho phép suy ra điều gì về những người phụ nữ có thu nhập cao hơn bạn đời. Nó chỉ cho thấy khi bàn về phân chia vai trò, tiền lương không phải nguồn lực duy nhất cần tính đến. Thời gian cũng là một nguồn lực.

Một người có thể mang về mức lương cao nhưng vẫn phải dành nhiều giờ cho công việc gia đình. Ngược lại, người có thu nhập thấp hơn chưa chắc đang đóng góp ít hơn nếu họ đảm nhận phần lớn chăm sóc không lương. Vì vậy, việc phụ nữ có thu nhập cao hơn chưa đủ để biết vai trò trong gia đình đã thay đổi đến đâu.

Công việc gia đình cũng tiêu tốn thời gian và cần được tính đến khi hai người phân chia trách nhiệm. Thu nhập chỉ là một phần trong bức tranh đóng góp của mỗi thành viên. Ảnh minh hoạ.

Quyền lựa chọn quan trọng hơn việc đổi chỗ cho nhau

Nếu coi bình đẳng giới đơn giản là đảo ngược mô hình truyền thống, vấn đề sẽ chỉ chuyển từ người này sang người khác.

Mục tiêu không phải phụ nữ kiếm nhiều hơn thì nam giới nhất thiết phải rời công việc để làm việc nhà. Cũng không phải mọi gia đình cần chia chính xác từng giờ lao động theo tỷ lệ bằng nhau. Điểm đáng quan tâm là việc phân công có thể thay đổi theo năng lực, cơ hội và mong muốn thực tế của từng người, thay vì bị cố định từ trước bởi giới.

Điều này đặc biệt quan trọng khi hoàn cảnh thay đổi. Có giai đoạn người vợ có cơ hội nghề nghiệp tốt hơn. Một thời điểm khác, người chồng có thể đứng trước cơ hội tương tự. Việc sinh con, chăm người cao tuổi, chuyển nơi ở hoặc thay đổi nghề nghiệp cũng có thể làm cách phân chia hợp lý trước đây trở nên không còn phù hợp.

Một mô hình gia đình linh hoạt cho phép hai người cùng thương lượng lại những vai trò đó. Nghiên cứu năm 2026 không cho biết các gia đình Việt Nam sẽ ứng xử thế nào khi phụ nữ kiếm nhiều hơn nam giới. Thí nghiệm được tiến hành tại Trung Quốc với một trò chơi ra quyết định trong phòng nghiên cứu, nên không thể thay thế dữ liệu từ đời sống gia đình thực tế.

Nhưng nó cung cấp một gợi ý đáng xem xét. Khi điều kiện kinh tế thay đổi, chuẩn mực giới không nhất thiết tự biến mất. Nếu thu nhập, cơ hội nghề nghiệp và trách nhiệm gia đình đã khác trước, cách hai người nhìn nhận vai trò của nữ và nam cũng cần được đưa vào cuộc thương lượng, thay vì coi những vai trò ấy là điều đã được định sẵn.

Thí nghiệm này cho biết gì và không cho biết gì?

Nghiên cứu được thực hiện tại Đại học Sơn Đông, Trung Quốc, vào tháng 7/2024 với 280 người tham gia, gồm 140 nữ và 140 nam.

Người tham gia được ghép ngẫu nhiên thành các cặp nữ - nam và chơi một trò chơi ra quyết định. Nhóm nghiên cứu thay đổi đồng thời lợi thế kinh tế của nữ giới và cách gọi hai lựa chọn, từ ký hiệu trung tính sang “Gia đình” và “Sự nghiệp”.

Kết quả cho thấy việc làm nổi bật chuẩn mực giới có thể làm thay đổi lựa chọn của cả nữ và nam, nhưng theo những cách khác nhau.

Đây là thí nghiệm trong phòng nghiên cứu, không phải khảo sát các cặp vợ chồng. Vì vậy, kết quả không chứng minh phụ nữ ngoài đời sẽ giảm sự nghiệp khi kiếm nhiều hơn hoặc nam giới sẽ phản ứng theo một cách cố định khi bạn đời có thu nhập cao hơn.