Một người bán hàng rong sắp xếp vật liệu có thể tái chế tại Thuận An, Bình Dương. Kinh tế tuần hoàn tạo ra nhiều công việc từ phân loại, thu gom đến tái sử dụng. Ảnh: Vyvan BÙI VY VÂN/Pexels.

Từ ngày 8/1/2026, các hộ gia đình tại Hà Nội phải phân loại chất thải sinh hoạt thành ba nhóm tại nguồn. Những vật liệu có thể tái sử dụng, tái chế được tách khỏi chất thải thực phẩm và các loại rác sinh hoạt khác. Quy định hướng tới giảm chôn lấp và đưa vật liệu trở lại vòng sử dụng thay vì vứt bỏ sau một lần dùng.

Nhưng phía sau một quy định tưởng như hoàn toàn trung tính về giới lại có một câu hỏi rất đời thường: trong mỗi gia đình, ai nhớ phải giữ lại chai lọ, ai phân loại rác, ai gom quần áo cũ để cho hoặc bán lại, ai tìm chỗ sửa một món đồ trước khi mua mới?

Hiện chưa có dữ liệu được dẫn ở đây để kết luận phụ nữ Hà Nội đang làm các công việc ấy nhiều hơn nam giới. Không nên suy từ hình ảnh quen thuộc trong gia đình thành một sự thật thống kê.

Tuy nhiên, một nghiên cứu vừa được công bố ngày 22/8/2026 trên tạp chí Sustainable Production and Consumption cho thấy những hành vi tạo nên kinh tế tuần hoàn trong đời sống hằng ngày thực sự có thể được phân bổ khác nhau theo giới. Và khác biệt đó đáng được nhìn thấy trước khi “sống xanh” trở thành thêm một chuẩn mực mà từng gia đình phải tự thực hiện.

Phụ nữ tái sử dụng và chia sẻ nhiều hơn

Kathryn Colley và các cộng sự khảo sát 1.516 người trưởng thành ở Scotland. Dữ liệu được thu thập từ tháng 2 đến tháng 3/2024 bằng khảo sát trực tuyến, với hạn ngạch về giới, tuổi, khu vực và nhóm xã hội nhằm phản ánh cơ cấu dân số. Nghiên cứu phân tích chín nhóm hành vi liên quan tới kinh tế tuần hoàn, từ mua ít hơn, kéo dài tuổi thọ sản phẩm, sửa chữa đến tái sử dụng, chia sẻ và tái chế.

Kết quả không tạo ra một câu chuyện đơn giản rằng phụ nữ “xanh” hơn còn nam giới “ít xanh” hơn.

Người trả lời nữ cho biết họ tham gia nhiều hơn vào phần lớn các hành vi tuần hoàn, với khoảng cách lớn nhất ở những việc liên quan tới tái sử dụng: cho đồ không còn dùng, bán đồ cũ, mua đồ đã qua sử dụng hoặc tân trang, mượn và nhận lại đồ từ người khác. Họ cũng có mức tham gia cao hơn ở mua sắm theo hướng giảm chất thải. Ngược lại, người trả lời nam đạt điểm cao hơn ở hành vi tránh những khoản mua không cần thiết.

Mua, bán, cho và nhận lại đồ đã qua sử dụng là những hành vi quan trọng của kinh tế tuần hoàn, nhưng mức độ tham gia có thể khác nhau giữa phụ nữ và nam giới. Ảnh minh họa: Julia M Cameron/Pexels.

Điểm đáng chú ý nằm ở phép kiểm tra tiếp theo. Khi các nhà nghiên cứu tính thêm sự khác biệt về mức quan tâm tới môi trường, việc làm và áp lực thời gian, giới không còn là yếu tố dự báo đáng kể đối với một số hành vi như mua hàng giảm chất thải, sửa chữa hay mua đồ cũ. Nhưng khoảng cách vẫn còn ở năm nhóm khác: mua ít hơn, mượn và nhận đồ, bán đồ cũ, cho đồ và tái chế. Điều đó cho thấy không nên giải thích khác biệt bằng bản tính.

Một người có thể tái sử dụng nhiều hơn vì họ quan tâm tới môi trường. Người khác có thể làm vậy vì họ là người đang quản lý quần áo, đồ dùng hay nhu cầu mua sắm của cả gia đình. Một người có thể ít mua đồ không cần thiết hơn vì họ ít chịu áp lực tiêu dùng trong những thị trường vốn được tiếp thị khác nhau cho nam và nữ.

Ngay chính các tác giả cũng nhấn mạnh rằng hành vi tuần hoàn diễn ra trong một cấu trúc xã hội, chứ không phải trong khoảng trống. Một tổng quan hệ thống năm 2024 trên Journal of Industrial Ecology, dựa trên 76 nghiên cứu, cũng cho thấy những khác biệt tương tự: phụ nữ xuất hiện nhiều hơn trong các hoạt động tái sử dụng, chia sẻ và tiêu dùng bền vững, trong khi kỹ năng sửa chữa lại có thể phân hóa theo loại sản phẩm. Phụ nữ thường được nghiên cứu nhiều hơn ở sửa chữa hàng dệt may; nam giới nổi bật hơn trong sửa chữa thiết bị kỹ thuật, xe đạp hoặc ô tô.

Nhưng đây là kết quả của những mẫu và bối cảnh nghiên cứu cụ thể, không phải bằng chứng rằng mỗi phụ nữ hay nam giới đều hành xử như vậy.

Nếu chính sách lấy những khác biệt hiện có làm mặc định — phụ nữ lo tái chế, nam giới lo sửa máy — kinh tế tuần hoàn có nguy cơ giữ nguyên một sự phân công cũ dưới một cái tên mới.

“Việc xanh” cũng lấy thời gian và công sức

Phân loại một chai nhựa chỉ mất vài giây. Nhưng sống tuần hoàn không chỉ gồm một lần bỏ chai vào đúng thùng.

Muốn giảm thực phẩm bỏ đi, ai đó phải kiểm tra tủ lạnh, lên kế hoạch bữa ăn và sử dụng đồ còn lại. Muốn mua quần áo trẻ em đã qua sử dụng, ai đó phải tìm kích cỡ, kiểm tra chất lượng, trao đổi với người bán. Muốn cho đồ cũ thay vì vứt đi, cần phân loại, chụp ảnh, đăng thông tin hoặc mang tới điểm tiếp nhận. Muốn sửa đồ, cần biết nơi sửa, so giá, sắp xếp thời gian hoặc tự học kỹ năng.

Nghiên cứu định tính của Auður Magndís Auðardóttir và Utsa Mukherjee, công bố trực tuyến cuối năm 2025 và xuất hiện trong tập năm 2026 của NORA - Nordic Journal of Feminist and Gender Research, gọi đây là “lao động vì sự bền vững” trong đời sống gia đình. Nhóm phỏng vấn 27 cha mẹ thuộc 20 gia đình tại Iceland và nhận thấy nhiều bà mẹ trong mẫu nghiên cứu đảm nhiệm đồng thời phần việc thể chất, tính toán, cảm xúc và hướng dẫn người khác để gia đình sống bền vững hơn.

Ví dụ được nghiên cứu gồm giảm lãng phí thực phẩm, tìm quần áo cũ cho con, nghiên cứu cách sử dụng tã vải, nhắc các thành viên tắt điện hay trao đổi với ông bà về việc dùng đồ chơi đã qua sử dụng. Các tác giả không coi kết quả này đại diện cho toàn bộ gia đình Iceland; đây là nghiên cứu định tính với một nhóm cha mẹ vốn đã quan tâm đến môi trường.

Giá trị của nghiên cứu nằm ở việc chỉ ra một dạng công việc dễ biến mất khỏi mắt nhìn: để một lựa chọn “xanh” xảy ra, đôi khi cần người dành thời gian tìm hiểu, lên kế hoạch, thuyết phục và tổ chức. Điểm này đặc biệt đáng suy nghĩ tại Việt Nam, nơi quỹ thời gian làm việc gia đình vốn chưa được chia đều.

Báo cáo Thông tin thống kê giới tại Việt Nam 2024 do Cơ quan Thống kê Quốc gia công bố năm 2026 cho biết phụ nữ dành trung bình 15,6 giờ mỗi tuần cho công việc nội trợ và chăm sóc gia đình không được trả công, trong khi nam giới dành 8,8 giờ. Ở nhóm tuổi 25–39, phụ nữ dành trên 18 giờ mỗi tuần, so với khoảng 10 giờ ở nam giới.

Vì vậy, nếu phân loại rác, quản lý đồ cũ, giảm lãng phí thực phẩm hay tìm sản phẩm tái sử dụng chỉ đơn giản được bổ sung vào danh sách việc nhà hiện có, “sống xanh” có thể làm tăng một phần lao động chăm sóc không lương thay vì tự động tạo ra bình đẳng hơn. Điều đó không có nghĩa nên giảm yêu cầu bảo vệ môi trường vì phụ nữ đang bận hơn. Giải pháp ngược lại: những công việc mới phát sinh trong gia đình phải được nhìn thấy và chia sẻ, đồng thời hạ tầng thu gom, sửa chữa, tái sử dụng phải đủ thuận tiện để mỗi lựa chọn xanh không đòi hỏi thêm quá nhiều thời gian.

Nếu phải đi rất xa mới có điểm thu pin cũ, tìm hàng giờ mới biết nơi nhận quần áo đã qua sử dụng hoặc tự xử lý mọi khâu phân loại phức tạp, chính sách đang chuyển một phần chi phí của quá trình xanh hóa sang thời gian của người dân. Và khi thời gian trong gia đình đã được phân bổ không đều, chi phí ấy cũng có thể không được chia đều.

Đừng mặc định phụ nữ phải là “hạt nhân xanh”

Phụ nữ có thể đóng vai trò rất lớn trong chuyển đổi xanh mà không cần bị biến thành người mặc định chịu trách nhiệm cho môi trường của cả gia đình. Hai điều này khác nhau.

Các mô hình phụ nữ tham gia chuyển đổi xanh từ cộng đồng tại Việt Nam cho thấy khi được tiếp cận kiến thức, kỹ thuật và nguồn lực, phụ nữ có thể xây dựng sinh kế tuần hoàn, tạo sản phẩm mới từ phụ phẩm, tăng thu nhập và trở thành người khởi xướng thay đổi tại địa phương. Đây là một hình thức trao quyền: người tham gia có kiến thức, cơ hội kinh tế, tiếng nói và khả năng quyết định.

Một câu chuyện khác hẳn sẽ xảy ra nếu phụ nữ được gọi là “người giữ lửa sống xanh” nhưng đổi lại là họ phải tự phân loại rác, nhớ mang túi tái sử dụng, quản lý thực phẩm thừa, tìm đồ cũ cho con và thuyết phục cả nhà tiết kiệm điện mà phần công sức ấy không được chia sẻ.

Sửa chữa giúp kéo dài vòng đời sản phẩm và tạo việc làm kỹ thuật có giá trị. Cơ hội tiếp cận kỹ năng này không nên bị giới hạn bởi khuôn mẫu giới. Ảnh minh họa: Mikhail Nilov/Pexels.

Tổng quan năm 2024 về giới trong kinh tế tuần hoàn còn cho thấy một khoảng cách đáng chú ý ở phía thị trường lao động. Trong các nghiên cứu được rà soát, phụ nữ thường xuất hiện nhiều trong những hoạt động có giá trị gia tăng thấp hoặc phi chính thức ở cuối chuỗi như thu gom, tái sử dụng và quản lý chất thải; trong khi những hoạt động tuần hoàn giá trị cao hơn như thiết kế sinh thái, phát triển sản phẩm và công nghệ tiên tiến lại có xu hướng do nam giới chiếm ưu thế. Không thể từ tổng quan quốc tế này kết luận thị trường kinh tế tuần hoàn Việt Nam có cùng cấu trúc.

Nhưng nó đặt ra một tiêu chí quan trọng: bình đẳng trong chuyển đổi xanh không nên chỉ được đo bằng việc có bao nhiêu phụ nữ chịu khó phân loại, tái sử dụng hay tiết kiệm hơn. Cần nhìn cả việc phụ nữ có được tham gia thiết kế hệ thống, làm chủ doanh nghiệp tuần hoàn, tiếp cận công nghệ, vốn và những việc làm xanh có giá trị cao hay không.

Nói cách khác, phụ nữ không chỉ cần được nhìn thấy ở đầu chiếc thùng rác. Họ cũng cần có mặt ở bàn thiết kế sản phẩm, doanh nghiệp tái chế, phòng nghiên cứu, cơ quan hoạch định chính sách và nơi dòng vốn xanh được quyết định.

Kinh tế tuần hoàn cần chia cả trách nhiệm lẫn cơ hội

Việt Nam đã đặt mục tiêu rộng hơn một chiến dịch phân loại rác. Quyết định 222/QĐ-TTg ngày 23/1/2025 ban hành Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035, hướng tới hệ thống sản xuất và tiêu dùng bền vững, tăng tái sử dụng và tái chế, phát triển văn hóa và lối sống xanh, việc làm xanh và các chuỗi giá trị mới. Đến năm 2035, mục tiêu được đặt ra là một nền kinh tế tuần hoàn bao trùm, gắn với thịnh vượng kinh tế, bền vững môi trường và công bằng xã hội.

“Công bằng xã hội” sẽ khó đạt được nếu chỉ đo tấn rác được tái chế mà không đo ai đã bỏ thời gian và công sức để quá trình đó diễn ra. Ở cấp hộ gia đình, truyền thông về phân loại rác hoặc giảm tiêu dùng nên hướng tới tất cả thành viên thay vì mặc định người phụ nữ quản lý sinh hoạt sẽ là người tiếp nhận và thực hiện.

Trẻ em trai cũng có thể học cách phân loại đồ dùng, quản lý thực phẩm và tái sử dụng từ nhỏ. Nam giới không chỉ “giúp” khi mang rác đi đổ mà có thể cùng chịu trách nhiệm từ khâu mua sắm, quyết định sửa hay thay, quản lý đồ cũ tới xử lý chất thải.

Ở cấp dịch vụ, càng nhiều việc được giải quyết bằng hệ thống thuận tiện thì càng ít phần việc phải đẩy vào gia đình: lịch thu gom rõ, điểm nhận đồ tái chế gần nơi ở, hệ thống hoàn trả bao bì, dịch vụ sửa chữa dễ tiếp cận, thông tin về nơi nhận đồ cũ và thiết kế sản phẩm dễ tháo lắp, dễ sửa.

Ở cấp dữ liệu, ngoài tỷ lệ hộ phân loại rác, một số khảo sát có thể hỏi ai trong hộ thường thực hiện việc đó, mất bao nhiêu thời gian, ai quyết định mua đồ cũ hoặc sửa chữa và rào cản của từng nhóm là gì. Chỉ khi có dữ liệu Việt Nam mới có thể biết khoảng cách được phát hiện tại Scotland có tồn tại ở đây hay không.

Ở cấp kinh tế, chuyển đổi tuần hoàn cần mở cơ hội cho phụ nữ ở những mắt xích có giá trị cao hơn: kỹ thuật sửa chữa, thiết kế sản phẩm, logistics ngược, công nghệ tái chế, quản trị doanh nghiệp và hoạch định chính sách. Đây là điểm phân biệt giữa huy động phụ nữ và trao quyền cho phụ nữ. Huy động có thể chỉ khiến một người làm thêm việc vì môi trường. Trao quyền nghĩa là người đó có nguồn lực, kỹ năng, thu nhập và tiếng nói để quyết định chuyển đổi xanh diễn ra thế nào.

Sống xanh vì thế không nên bị hiểu thành một tiêu chuẩn mới về người phụ nữ “đảm đang”: vừa chăm nhà, vừa chăm con, vừa đi làm, lại phải là người nhớ mọi quy tắc bảo vệ môi trường. Nó cũng không phải cuộc thi xem phụ nữ hay nam giới quan tâm tới hành tinh nhiều hơn.

Nghiên cứu Scotland thậm chí cho thấy nam giới đạt điểm cao hơn ở việc tránh những khoản mua không cần thiết, trong khi phụ nữ tham gia nhiều hơn vào nhiều hoạt động tái sử dụng và chia sẻ. Mỗi giới có thể đang tham gia vào nền kinh tế tuần hoàn theo những cách khác nhau.

Mục tiêu hợp lý hơn là biến những hành vi tốt thành trách nhiệm chung, đồng thời mở rộng cơ hội để cả phụ nữ và nam giới có thể tham gia từ gia đình tới những mắt xích có giá trị cao của nền kinh tế xanh. Khi đó, một gia đình phân loại được nhiều rác hơn chưa phải thành công duy nhất. Thành công còn nằm ở việc không một thành viên nào phải âm thầm nhận thêm một “ca làm việc xanh” chỉ vì giới của mình.

4 câu hỏi để biết “việc xanh” trong gia đình đang được chia thế nào

 - Ai thường phân loại rác, quản lý thức ăn thừa và gom đồ có thể tái sử dụng?

- Ai tìm nơi bán, cho, đổi hoặc sửa những món đồ không còn phù hợp?

- Ai phải ghi nhớ, lên kế hoạch và nhắc các thành viên khác duy trì thói quen xanh?

- Trẻ em trai, trẻ em gái và người lớn trong nhà có được cùng học và cùng chịu trách nhiệm hay không?

Bốn câu hỏi này là gợi ý tự kiểm tra việc phân công trong gia đình, không phải thước đo để kết luận một gia đình có hay không có bất bình đẳng giới.