Một chiếc ba lô cần đáp ứng nhu cầu thực tế của từng đứa trẻ thay vì chỉ dựa trên hình dung sẵn có về bé gái hay bé trai. Ảnh minh họa: Thang Nguyen/Pexels.

Một chiếc ba lô cho trẻ em cần đủ chỗ đựng sách, vừa với cơ thể, chịu được sử dụng hằng ngày và khiến đứa trẻ thích mang nó đến trường. Nghe khá đơn giản. Nhưng nếu người thiết kế được giới thiệu khách hàng là một bé gái thích múa, vẽ và làm bánh, ý tưởng có khác khi khách hàng là một bé trai thích leo cây, võ thuật và cắm trại?

Một nghiên cứu công bố tháng 4/2026 trên Research in Engineering Design cho thấy câu trả lời có thể là có. Những dấu hiệu về giới và những sở thích vốn được xã hội coi là “nam tính” hoặc “nữ tính” có khả năng ảnh hưởng tới đặc điểm mà nhà thiết kế nghĩ đến ngay từ giai đoạn phác thảo đầu tiên.

Điều đáng bàn không phải liệu ba lô bé gái có được phép đẹp hay ba lô bé trai có cần bền. Vấn đề nằm ở chỗ những khuôn mẫu ấy có thể âm thầm quyết định nhu cầu nào được nhà thiết kế ưu tiên trước cả khi người sử dụng thật sự được hỏi.

Định kiến có thể xuất hiện ngay từ bản phác thảo

Nhóm Aliaa Maar, C. J. Witherell và Jessica Menold thực hiện thí nghiệm với 50 nhà thiết kế có kinh nghiệm hoặc gần mức chuyên gia. Mỗi người được giao thiết kế trong 30 phút một chiếc ba lô cho một nhân vật giả định 10 tuổi. Trẻ này cần mang Chromebook, tập tài liệu, máy tính, tai nghe, sách, hộp bút, hộp cơm và chai nước; chiếc ba lô còn phải dùng được trong các chuyến cắm trại cùng gia đình. Điểm khác biệt nằm ở hồ sơ người sử dụng.

Các nhà nghiên cứu xây dựng bốn kiểu nhân vật: bé trai có những sở thích thường được coi là nam tính; bé gái có sở thích thường được coi là nữ tính; bé gái có những sở thích thường gắn với bé trai và bé trai có những sở thích thường gắn với bé gái.

Ví dụ, nhóm đặc điểm được coi là nam tính gồm võ thuật, xây dựng, nhảy, trèo cây, cắm trại và siêu anh hùng. Nhóm được coi là nữ tính gồm hội họa, múa, làm bánh, âm nhạc và chơi búp bê. Đây là các thuộc tính được tạo ra để nghiên cứu tác động của khuôn mẫu, không phải khẳng định những sở thích đó thực sự thuộc về một giới nào.

Sau khi hoàn thành, người tham gia phải giải thích các quyết định thiết kế. Nhóm nghiên cứu phân tích cả lời mô tả, phần viết và bản phác thảo, rồi phân loại những đặc điểm như công năng, thẩm mỹ, tính đa dụng, độ bền, sự thoải mái và trải nghiệm cảm xúc.

Kết quả không đơn giản theo kiểu “thiết kế cho bé gái thì làm đẹp, thiết kế cho bé trai thì làm chắc”.

Giới của nhà thiết kế hoặc giới của nhân vật giả định, khi xét riêng lẻ, không phải yếu tố dự báo mạnh cho các đặc điểm thiết kế. Nhưng các sở thích mang dấu hiệu giới và sự tương tác giữa nhiều yếu tố lại tạo ra khác biệt.

Nhìn chung, các nhân vật có đặc điểm nữ tính khiến người thiết kế đề cập nhiều hơn tới thẩm mỹ, sự thoải mái và trải nghiệm cảm xúc. Các nhân vật có đặc điểm nam tính gắn nhiều hơn với công năng, tính đa dụng và độ bền. Đặc biệt, các đặc điểm nam tính là yếu tố dự báo đáng kể cho việc nhấn mạnh độ bền và tuổi thọ sản phẩm.

Những giả định về người sử dụng có thể ảnh hưởng tới sản phẩm ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng. Ảnh minh họa tại TP.HCM: Trần Quang Phú/Pexels.

Điều này đáng chú ý bởi đứa trẻ trong tất cả các trường hợp đều phải mang gần như cùng một lượng đồ và dùng ba lô cho cả đi học lẫn cắm trại. Nhu cầu cơ bản về độ bền vì thế không biến mất chỉ vì một đứa trẻ thích múa hay làm bánh.

Không phải cứ bỏ màu hồng là hết định kiến

Cách dễ nhất để phản ứng với thiết kế có định kiến giới là bỏ màu hồng khỏi sản phẩm dành cho bé gái hoặc bỏ màu xanh khỏi sản phẩm dành cho bé trai. Nhưng nghiên cứu này cho thấy vấn đề sâu hơn màu sắc.

Một sản phẩm có thể hoàn toàn trung tính về màu nhưng người thiết kế vẫn dành nhiều suy nghĩ hơn cho độ bền khi hình dung người sử dụng thích hoạt động mạnh, hoặc dành nhiều suy nghĩ hơn cho cảm xúc và vẻ ngoài khi hồ sơ người dùng gợi lên những đặc tính được coi là nữ tính.

Ngược lại, chính nghiên cứu cũng cho thấy thực tế phức tạp hơn khuôn mẫu. Các nữ thiết kế khi làm sản phẩm cho nhân vật bé gái lại nhấn mạnh công năng nhiều hơn và các yếu tố cảm xúc ít hơn trong một số điều kiện. Các tác giả cho rằng kết quả này đi ngược kỳ vọng đơn giản rằng nữ giới sẽ tự động thiết kế theo khuôn mẫu nữ tính. Đây là một điểm quan trọng.

Giải pháp không thể chỉ là “hãy tuyển thêm phụ nữ làm nhà thiết kế”. Sự hiện diện của phụ nữ trong quá trình ra quyết định rất cần thiết, nhưng cả nam và nữ đều sống trong cùng một môi trường văn hóa và đều có thể tiếp nhận những hình dung sẵn có về giới.

Một đội ngũ đa dạng sẽ hữu ích hơn khi đi cùng dữ liệu người dùng tốt hơn, cách xây dựng hồ sơ người sử dụng cẩn trọng hơn và quy trình buộc người thiết kế kiểm tra những giả định của chính mình.

Phụ Nữ Mới từng phân tích việc công nghệ trợ giúp tốt hơn khi phụ nữ cùng tham gia thiết kế. Điểm chung nằm ở chỗ không nên để nhà phát triển đoán nhu cầu của người sử dụng từ bên ngoài.

Ở sản phẩm trẻ em cũng vậy. Biết một đứa trẻ là bé gái hay bé trai không cho nhà thiết kế biết em thích ngăn ba lô bố trí thế nào, vai rộng bao nhiêu, thường đi bộ hay được chở đến trường, cần mang dụng cụ thể thao hay nhạc cụ, có thích màu sắc nổi bật hay không. Những câu hỏi cụ thể ấy có giá trị hơn việc suy từ giới tính ra sở thích.

Một chiếc ba lô còn truyền đi thông điệp về trẻ

Sản phẩm trẻ em không chỉ đáp ứng một nhu cầu vật chất. Chúng cũng có thể gửi tín hiệu về những điều người lớn cho rằng phù hợp với trẻ trai hoặc trẻ gái. UNICEF Việt Nam khuyến nghị cha mẹ tránh những đồ chơi và trò chơi cố tình củng cố khuôn mẫu giới, chẳng hạn đóng gói màu hồng, kỳ lân, cầu vồng và trái tim cho trẻ gái trong khi robot, tàu vũ trụ và bộ dụng cụ được mặc định cho trẻ trai. UNICEF đồng thời khuyến khích cả bé gái và bé trai được tiếp cận những hoạt động phát triển đầy đủ kỹ năng sáng tạo, giải quyết vấn đề, vận động, giao tiếp và chăm sóc.

Vấn đề ở đây không phải cấm bé gái thích màu hồng hay cấm bé trai thích siêu anh hùng. Bình đẳng giới cũng không đòi hỏi mọi sản phẩm phải trở nên giống nhau. Một bé gái thực sự thích váy, múa và màu hồng hoàn toàn có quyền lựa chọn chiếc ba lô phản ánh sở thích ấy. Một bé trai thích leo núi hoặc robot cũng vậy.

Điều cần tránh là chiều ngược lại: người lớn nhìn giới tính của trẻ rồi quyết định trước em phải thích gì. Khi điều đó được lặp lại trong đồ chơi, sách, quần áo, sản phẩm học tập và quảng cáo, đứa trẻ có thể nhận được một thông điệp rất sớm rằng một số hoạt động, màu sắc hay năng lực “hợp” với mình hơn những lựa chọn khác.

Đó cũng là lý do những định kiến giới nằm ẩn đáng được xem xét không chỉ trong truyền thông mà cả trong sản phẩm đời sống.

Trẻ em có sở thích, hoạt động và nhu cầu sử dụng rất đa dạng; giới tính không thể thay thế việc tìm hiểu người dùng thực tế. Ảnh minh họa tại Việt Nam: Man Fong Wong/Pexels.

Nghiên cứu về chiếc ba lô không chứng minh rằng trẻ tiếp xúc với một sản phẩm nhất định sẽ thay đổi tính cách hay lựa chọn nghề nghiệp sau này. Không nên kéo kết luận xa như vậy. Nhưng UNICEF lưu ý trẻ em tiếp nhận các chuẩn mực giới thông qua nhiều kênh cùng lúc, trong đó có đồ chơi, tài liệu học tập, nội dung truyền thông, quảng cáo và những trải nghiệm chơi hàng ngày. Vì thế, thiết kế sản phẩm là một mắt xích trong môi trường xã hội hóa giới, dù không phải mắt xích duy nhất.

Thiết kế nên bắt đầu từ nhu cầu thay vì hình dung về giới

Một nghiên cứu khác đăng trên Design Science tháng 6/2026 đi từ việc nhận diện vấn đề sang đề xuất cách làm. Judith Sophie van Remmen và các cộng sự xem xét những mô hình phát triển sản phẩm trong học thuật và công nghiệp, từ đó chỉ ra bốn khoảng trống thường gặp: thiếu dữ liệu theo giới, thiên lệch khi xác định yêu cầu sản phẩm, hạn chế về nhận thức giới trong đào tạo và thực hành kỹ thuật, và thiếu cơ chế tích hợp giới xuyên suốt quy trình phát triển.

Nhóm đề xuất một khung gồm bốn mô-đun và 11 bước nhỏ, đi từ xác định người sử dụng và bối cảnh sử dụng tới thu thập yêu cầu, phát triển ý tưởng, thử nghiệm và đánh giá. Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận này không yêu cầu mọi sản phẩm phải chia thành phiên bản nam và nữ.

Các tác giả thừa nhận hai chiến lược đều có thể hợp lý. Một số trường hợp có khác biệt sinh lý thực sự, như thiết bị bảo hộ hay đồ thể thao, có thể cần thiết kế riêng. Những trường hợp khác phù hợp hơn với một sản phẩm phổ quát có khả năng phục vụ người dùng đa dạng. Quyết định phải dựa trên dữ liệu và bối cảnh sử dụng, không dựa trên giả định giới.

Đây cũng là bài học từ câu chuyện đồ bảo hộ vừa vặn với lao động nữ: đổi màu hay thu nhỏ một sản phẩm không thể thay thế việc đo cơ thể, thử độ vừa vặn và quan sát cách người thật sử dụng thiết bị.

Với chiếc ba lô, cách làm thực tế có thể bắt đầu từ những câu hỏi rất bình thường. Trẻ phải mang bao nhiêu kilogram mỗi ngày? Kích thước cơ thể thế nào? Dây đeo có điều chỉnh được đủ rộng không? Trẻ thường dùng ba lô khi đi bộ, đi xe đạp hay ngồi sau xe máy? Em muốn một ngăn lớn hay nhiều ngăn nhỏ? Em thích hình ảnh nào? Có cần đựng bình nước, máy tính hay đồ thể thao không? Sau đó mới đến màu sắc và phong cách.

Nếu doanh nghiệp muốn phát triển dòng sản phẩm riêng cho một nhóm trẻ, người sử dụng thật cũng cần được tham gia thử nghiệm thay vì chỉ được đại diện bằng một nhân vật giả định trên màn hình.

Persona là công cụ hữu ích để người thiết kế hình dung người dùng. Nhưng chính nghiên cứu năm 2026 cảnh báo rằng nếu persona được xây dựng bằng những dấu hiệu giới quá đơn giản, công cụ vốn nhằm tăng sự thấu hiểu lại có thể kích hoạt chính khuôn mẫu mà thiết kế lấy người dùng làm trung tâm muốn tránh. Điều đó đặc biệt đáng suy nghĩ trong một thị trường mà sản phẩm trẻ em thường được chia rất nhanh thành “cho bé trai” và “cho bé gái”.

Một cách phân loại như vậy có thể tiện cho kệ hàng và quảng cáo. Nhưng nó không nên thay thế việc hiểu từng nhóm nhu cầu.

Nghiên cứu với 50 nhà thiết kế cũng có giới hạn rõ ràng: mẫu nhỏ, bối cảnh Hoa Kỳ, chỉ sử dụng một nhiệm vụ thiết kế ba lô và chủ yếu phân tích các hình dung giới nam - nữ. Các tác giả cũng lưu ý thí nghiệm được tiến hành với từng nhà thiết kế làm việc độc lập, nên chưa phản ánh đầy đủ cách định kiến vận hành trong nhóm thiết kế thực tế.

Vì vậy, không thể lấy nghiên cứu này để kết luận ba lô trẻ em trên thị trường Việt Nam đang được thiết kế theo cùng một khuôn mẫu.

Giá trị của nó nằm ở một câu hỏi khác. Trước khi một sản phẩm được sản xuất hàng nghìn chiếc, có bao nhiêu quyết định đã được đưa ra chỉ dựa vào hình dung rằng bé gái thích gì và bé trai cần gì?

Một chiếc ba lô tốt không cần chứng minh mình “nam tính” hay “nữ tính”. Nó cần bền khi đứa trẻ cần độ bền, đẹp theo cách em thích, vừa với cơ thể, thuận tiện với cuộc sống và cho trẻ đủ khoảng trống để thể hiện sở thích của chính mình.

Nếu thiết kế bắt đầu từ đó, bình đẳng giới không phải một lớp trang trí được thêm vào sản phẩm cuối cùng. Nó nằm ngay trong câu hỏi đầu tiên trên bàn thiết kế: đứa trẻ này thực sự cần gì?