Người dùng tương tác với một loa thông minh điều khiển bằng giọng nói. Ảnh: Gutoaz/Wikimedia Commons, CC BY 4.0.

“Đặt báo thức lúc 6 giờ.” “Nhắc tôi gọi điện cho mẹ.” “Tìm đường về nhà.” “Phát bài hát này.”

Những yêu cầu rất bình thường ấy đã biến trợ lý giọng nói thành một dạng “người hỗ trợ” quen thuộc trên điện thoại và loa thông minh. Công nghệ không có giới tính sinh học, nhưng chỉ cần nghe giọng nói, người sử dụng vẫn có thể nhanh chóng hình dung nó là “nam” hay “nữ”. Đó không phải chi tiết vô thưởng vô phạt.

Nhiều thế hệ trợ lý ảo từng được thiết kế bằng tên gọi, giọng nói và phong cách giao tiếp gợi nữ tính. Một nghiên cứu công bố năm 2024 trên Discourse, Context & Media phân tích quá trình “nữ hóa” trợ lý giọng nói, cho rằng những tín hiệu như giọng, tên, hình ảnh và cách phản hồi đã khiến một số hệ thống được người dùng cảm nhận như những trợ lý nữ dù bản thân công nghệ không có giới.

Nhưng công nghệ cũng đang thay đổi. Người dùng hiện có nhiều lựa chọn giọng hơn, còn nghiên cứu mới lại cho thấy chưa có đủ bằng chứng để khẳng định nghe một trợ lý giọng nữ sẽ tự động khiến con người trở nên định kiến hơn với phụ nữ.

Vì thế, câu hỏi đáng bàn không phải “có nên bỏ giọng nữ khỏi trợ lý ảo hay không”. Câu hỏi sâu hơn là: tại sao chúng ta dễ gắn một vai trò phục vụ với giọng nữ, và nhà thiết kế công nghệ có cần chủ động tránh việc biến khuôn mẫu xã hội thành mặc định của sản phẩm?

Một giọng nói có thể kéo theo cả khuôn mẫu giới

Năm 2024, nghiên cứu đăng trên tạp chí Robotics cho 318 người nghe trợ lý kỹ thuật số sử dụng giọng nam, nữ hoặc một giọng được thiết kế theo hướng phi nhị nguyên.

Kết quả cho thấy giọng nữ được người tham gia gắn rõ hơn với những thuộc tính thường được xem là “nữ tính”, chẳng hạn dịu dàng hay mềm mỏng. Trong khi đó, nhóm nghiên cứu không tìm thấy sự phân chia tương tự rõ ràng giữa các thuộc tính “nam tính” và “nữ tính” đối với giọng phi nhị nguyên.

Điều đáng chú ý nằm ở cách con người xử lý tín hiệu âm thanh. Máy không nói “tôi là phụ nữ”. Nhưng cao độ, âm sắc và phong cách nói có thể đủ để người nghe tự gán giới cho nó, rồi từ giới đó suy ra tính cách.

Một nghiên cứu khác công bố năm 2026 trên Human-Machine Communication cũng cho thấy sự kết hợp giữa giới mà người dùng cảm nhận ở trợ lý AI với loại công việc nó thực hiện có thể ảnh hưởng đến đánh giá về độ tin cậy. Những trợ lý được cảm nhận là rất nữ tính được đánh giá cao hơn khi thực hiện công việc phù hợp với khuôn mẫu nữ giới, nhưng thấp hơn khi làm nhiệm vụ vốn được xem là mang tính nam giới.

Kết quả này không có nghĩa mọi người sử dụng trợ lý ảo đều mang định kiến như nhau. Nó cho thấy một cơ chế tinh tế hơn: con người có thể mang những khuôn mẫu đã tồn tại ngoài xã hội vào cách đánh giá một giọng máy.

Điều này rất gần với câu chuyện định kiến giới trong STEM. Công nghệ không được tạo ra ngoài xã hội; người thiết kế, người thử nghiệm và người sử dụng đều mang theo những kinh nghiệm và khuôn mẫu vốn có của mình.

Amazon Echo Dot và Google Home Mini, hai dòng loa thông minh sử dụng giao diện điều khiển bằng giọng nói. Ảnh: Mack Male/Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Một ví dụ khác đến từ lĩnh vực y tế. Nghiên cứu năm 2025 với 395 người trong bối cảnh cuộc gọi theo dõi sau sinh tại Trung Quốc so sánh trợ lý AI dùng giọng nam và nữ. Nhóm tác giả ghi nhận trợ lý giọng nữ được đánh giá cao hơn về sự ấm áp và năng lực trong mô hình thí nghiệm này, từ đó có liên hệ tới mức độ sẵn sàng chia sẻ thông tin của người sử dụng.

Đây không phải bằng chứng rằng giọng nữ “tốt hơn” trong chăm sóc sức khỏe. Nghiên cứu diễn ra trong một bối cảnh rất đặc thù là theo dõi phụ nữ sau sinh, nơi bản thân nhiệm vụ có thể đã gắn với những kỳ vọng xã hội về chăm sóc.

Chính điều đó lại đặt ra vấn đề: nếu người dùng dễ tin một giọng nữ hơn khi công nghệ thực hiện nhiệm vụ chăm sóc, liệu sản phẩm đang phản ánh sở thích tự nhiên hay phản ánh một khuôn mẫu đã được xã hội hình thành từ trước? Không dễ tách hai yếu tố này khỏi nhau.

Công nghệ đã thay đổi, câu hỏi không nên dừng ở Siri hay Alexa cũ

Một hạn chế thường gặp khi bàn về trợ lý ảo và giới là lấy hình ảnh các sản phẩm cách đây nhiều năm để mô tả công nghệ hiện tại.

Thực tế đã thay đổi khá nhiều. Apple cho biết từ tháng 4/2025, Siri chính thức hỗ trợ tiếng Việt với bốn lựa chọn giọng đại diện cho phương ngữ miền Bắc và miền Nam. Người dùng có thể chủ động chọn giọng phù hợp.

Tài liệu hỗ trợ hiện hành của Apple cũng cho phép thay đổi giọng Siri trong phần cài đặt. Với Siri AI được Apple giới thiệu tháng 6/2026, hãng còn công bố khả năng tùy chỉnh sâu hơn về giọng nói, gồm cao độ, tốc độ, âm sắc và phương ngữ khi tính năng này được triển khai.

Google Assistant cũng cho phép người dùng lựa chọn giữa nhiều giọng khác nhau. Amazon hiện cho phép đổi giọng Alexa; với Alexa+, công ty cho biết người dùng có thể lựa chọn tám giọng và kết hợp với nhiều phong cách hội thoại.

Điều này rất quan trọng bởi nó cho thấy ngành công nghệ không đứng yên ở mô hình “một trợ lý – một giọng nữ mặc định”. Vì vậy, nếu tiếp tục nói đơn giản rằng “trợ lý ảo luôn là nữ”, bài toán sẽ bị đẩy về quá khứ.

Vấn đề đáng theo dõi hiện nay là một hệ thống cung cấp lựa chọn thế nào, lựa chọn ban đầu ra sao, giọng nào được người dùng gặp trước, mỗi giọng được gắn với phong cách tính cách nào và liệu những vai trò phục vụ, chăm sóc, nhắc việc hay hỗ trợ hành chính có tiếp tục thiên về tín hiệu nữ tính hay không.

Đây là bước chuyển từ việc đếm “bao nhiêu giọng nữ” sang phân tích cách sản phẩm gắn giới với chức năng.

Trong bối cảnh phụ nữ tiếp cận và làm chủ công nghệ số ngày càng được quan tâm, bình đẳng không chỉ nằm ở số người có thiết bị hay kỹ năng sử dụng. Cách công nghệ mô tả con người và các vai trò xã hội cũng là một phần của môi trường số.

Có khuôn mẫu trên máy chưa chắc làm con người định kiến hơn

Đây là điểm cần phản biện rõ để tránh biến một vấn đề thiết kế thành kết luận giật gân. Một nghiên cứu công bố năm 2026 trên International Journal of Human-Computer Studies đã trực tiếp kiểm tra giả thuyết rằng tương tác với trợ lý giọng nói mang giới có thể làm định kiến giới của người dùng mạnh hơn.

Hai nghiên cứu với 235 và 351 người không tìm thấy bằng chứng đáng kể rằng sử dụng trợ lý mang giọng nam hoặc nữ làm thay đổi rõ rệt định kiến giới của người tham gia. Nhóm tác giả cho rằng hiệu ứng “lan truyền” từ định kiến dành cho trợ lý ảo sang quan niệm về nam và nữ ngoài đời có thể yếu hơn những lo ngại trước đây.

Đây là phát hiện quan trọng. Nó có nghĩa ta không nên viết theo kiểu: một người nghe Alexa hay Siri giọng nữ lâu ngày sẽ vì thế mà coi phụ nữ là người phục vụ. Dữ liệu hiện nay chưa chứng minh được chuỗi nhân quả ấy.

Một thí nghiệm khác năm 2025 với 270 người nghiên cứu giọng và phương ngữ của Siri cũng cho thấy chỉ riêng giới của giọng nói không tạo ra tác động đơn giản, nhất quán đến niềm tin. Ảnh hưởng phụ thuộc vào sự kết hợp giữa loại nhiệm vụ, giọng và các đặc điểm khác của tương tác.

Điều này không làm câu chuyện giới mất ý nghĩa. Ngược lại, nó giúp đặt câu hỏi đúng hơn. Thiết kế có thể phản ánh khuôn mẫu xã hội mà chưa chắc trực tiếp tạo ra khuôn mẫu đó, hai việc này khác nhau.

Một quảng cáo luôn để phụ nữ lau nhà không nhất thiết khiến từng người xem lập tức trở nên phân biệt giới. Nhưng nếu trong hàng nghìn hình ảnh đời sống, công việc chăm sóc và phục vụ liên tục gắn với phụ nữ, câu hỏi về cách xã hội hình dung vai trò giới vẫn hoàn toàn hợp lý. Công nghệ cũng cần được nhìn với cùng mức độ thận trọng.

Một thiết bị Amazon Echo Dot dùng để tương tác với trợ lý giọng nói Alexa. Ảnh: Stock Catalog/Wikimedia Commons, CC BY 2.0.

UNESCO từng khuyến nghị các doanh nghiệp không nên mặc định trợ lý kỹ thuật số là nữ, nên nghiên cứu những lựa chọn giọng không gắn rõ với nam hoặc nữ và thiết kế phản hồi để không dung túng lời lẽ mang tính quấy rối, xúc phạm giới. Đây là khuyến nghị chính sách và thiết kế, không phải bằng chứng rằng mọi trợ lý giọng nữ gây tổn hại xã hội.

Sự phân biệt ấy rất cần thiết. Nếu không, bình đẳng giới trong công nghệ dễ bị thu gọn thành việc “xóa giọng nữ”. Cách làm đó vừa thiếu căn cứ, vừa vô tình biến chính nữ tính thành thứ cần tránh.

Thiết kế bao trùm không phải là loại bỏ giọng nữ

*Một trợ lý sử dụng giọng nữ không tự thân là biểu hiện của bất bình đẳng giới.

Giọng nữ hoàn toàn có thể là một lựa chọn tốt, được nhiều người yêu thích và phù hợp với nhiều ngữ cảnh sử dụng. Vấn đề xuất hiện khi lựa chọn đó trở thành mặc định gần như duy nhất, hoặc khi các tính cách mang mã giới được phân công theo những khuôn mẫu quá quen thuộc: nữ thì dịu dàng, phục vụ, chăm sóc; nam thì quyết đoán, chuyên gia, có thẩm quyền.

Vì thế, thiết kế bao trùm có thể bắt đầu bằng những bước đơn giản hơn:

- Thứ nhất, cho người dùng thực sự được lựa chọn giọng, thay vì chỉ đổi tên cho vài phiên bản có âm sắc gần như giống nhau.

- Thứ hai, thử nghiệm sản phẩm theo giới, tuổi, vùng miền và văn hóa. Một giọng được cảm nhận là trung tính ở quốc gia này chưa chắc được nghe như trung tính ở quốc gia khác. Nghiên cứu năm 2024 về giọng phi nhị nguyên cho thấy phần lớn người tham gia vẫn cảm nhận giọng được thiết kế trung tính ấy nghiêng về nam.

- Thứ ba, cần thử cả mối liên hệ giữa giọng và nhiệm vụ. Nếu một giọng nữ luôn được dùng cho công việc chăm sóc còn giọng nam luôn dùng trong bối cảnh tài chính, kỹ thuật hay quyền lực, sản phẩm vẫn có thể tái tạo khuôn mẫu dù người dùng đã có nhiều lựa chọn hơn.

- Thứ tư, đội ngũ phát triển cần đa dạng hơn. Bình đẳng giới trong ngành công nghệ không chỉ giúp phụ nữ có thêm việc làm; nó còn làm tăng khả năng những giả định được coi là “bình thường” trong quá trình thiết kế được chất vấn từ sớm.

Đó cũng là lý do vai trò của phụ nữ trong hệ sinh thái AI không nên dừng ở tư cách người dùng. Phụ nữ cần có mặt ở khâu nghiên cứu, thiết kế, kiểm thử, phát triển sản phẩm và quyết định tiêu chuẩn.

Một trợ lý ảo cuối cùng vẫn là sản phẩm do con người thiết kế. Máy không tự quyết định phải nói bằng giọng nào, phải mang tính cách gì hay phải phản ứng ra sao khi người dùng ra lệnh. Những lựa chọn đó được hình thành từ dữ liệu, nghiên cứu người dùng, chiến lược sản phẩm và những giả định của đội ngũ phát triển. Bởi vậy, câu hỏi giới ở đây không nằm ở việc bắt công nghệ phải “vô giới tính”.

Điều cần tránh là biến những vai trò xã hội đã quen gắn với phụ nữ thành lựa chọn mặc định của thế giới số mà không hề đặt câu hỏi.

Công nghệ càng giống con người, càng trò chuyện tự nhiên và càng đi sâu vào đời sống, trách nhiệm kiểm tra những khuôn mẫu mà nó mang theo càng lớn.

Nếu người dùng có thể chọn giọng, chọn phong cách và không bị dẫn tới một hình ảnh giới duy nhất, trợ lý ảo sẽ thực sự trở thành công cụ cá nhân hóa thay vì một phiên bản số hóa của những vai trò cũ.

Ba điều bằng chứng hiện nay cho phép nói

 Có cơ sở: Người dùng có thể gán đặc điểm giới và những thuộc tính mang tính khuôn mẫu cho giọng trợ lý ảo. Một số nghiên cứu cho thấy giới của giọng tương tác với loại nhiệm vụ và cách người dùng đánh giá trợ lý.

 Chưa đủ cơ sở: Không thể kết luận nghe trợ lý giọng nữ khiến con người trở nên định kiến hơn với phụ nữ. Nghiên cứu năm 2026 chưa tìm thấy bằng chứng rõ cho hiệu ứng này.

 Xu hướng thiết kế đã thay đổi: Các nền tảng lớn hiện cho phép lựa chọn nhiều giọng hơn; vì vậy phân tích giới cần nhìn vào toàn bộ cách thiết kế giọng, tính cách và nhiệm vụ thay vì mặc định mọi trợ lý hiện nay đều chỉ sử dụng giọng nữ.