Một người trẻ trong lễ phục tốt nghiệp đại học tại Việt Nam. Việc có bằng đại học chưa cho biết công việc sau đó sẽ khớp với trình độ và lĩnh vực đào tạo đến đâu. Ảnh: Hoàng Tiến Anh/Pexels.

Nói một người có bằng đại học đang “làm trái ngành” nghe khá đơn giản. Nhưng phía sau cách gọi đó có thể là những tình huống rất khác nhau. Có người vẫn làm đúng lĩnh vực đã học nhưng công việc chỉ đòi hỏi trình độ thấp hơn bằng đại học. Có người làm một lĩnh vực khác nhưng công việc vẫn cần trình độ tương đương. Cũng có người không khớp cả ngành học lẫn trình độ.

Sự phân biệt ấy trở nên đáng chú ý khi nhìn dưới góc độ giới. Một nghiên cứu về cử nhân Việt Nam được xuất bản trong số tháng 8/2026 của tạp chí Evaluation Review cho thấy nam giới có khả năng gặp cả ba dạng không khớp cao hơn nữ giới. Tuy nhiên, khi chuyển từ câu hỏi “ai dễ rơi vào tình trạng này hơn” sang “thu nhập bị ảnh hưởng ra sao”, bức tranh không còn đi theo một chiều.

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu Điều tra Lao động Việc làm giai đoạn 2018–2022, với 179.804 quan sát về người làm công ăn lương dưới 61 tuổi có trình độ đại học. Đây là điểm cần giữ rõ khi đọc kết quả. Công trình mới được xuất bản năm 2026 nhưng dữ liệu không phản ánh riêng thị trường lao động năm 2026.

Một chữ “trái ngành” chưa nói hết câu chuyện

Nhóm nghiên cứu chia tình trạng không khớp giữa đào tạo và công việc thành ba dạng. Không khớp theo chiều dọc xảy ra khi người có bằng đại học làm một công việc thuộc lĩnh vực phù hợp nhưng công việc đó đòi hỏi trình độ thấp hơn bằng cấp họ có. Trong mẫu nghiên cứu, những trường hợp người lao động có trình độ thấp hơn yêu cầu công việc rất ít nên phân tích chiều dọc tập trung vào tình trạng học cao hơn mức công việc đòi hỏi.

Không khớp theo chiều ngang lại là trường hợp trình độ đại học phù hợp với yêu cầu công việc nhưng lĩnh vực được đào tạo không tương ứng với nghề đang làm. Dạng thứ ba là không khớp hoàn toàn, khi cả trình độ lẫn ngành học đều không phù hợp với công việc.

Ba cách bằng đại học và công việc có thể không khớp

Sự phân biệt này quan trọng bởi một người làm khác ngành học chưa chắc chịu thiệt về thu nhập, trong khi một người vẫn ở đúng lĩnh vực nhưng làm công việc thấp hơn trình độ có thể gặp một tình thế khác. Nếu gom tất cả vào một nhãn “trái ngành”, những khác biệt đó dễ biến mất.

Dữ liệu cũng cho thấy mức độ không khớp thay đổi mạnh giữa các lĩnh vực đào tạo. Giáo dục và sư phạm có tỷ lệ công việc khớp cả trình độ lẫn lĩnh vực khoảng 84,4%, trong khi một số ngành khác có tỷ lệ không khớp cao hơn đáng kể. Điều đó cho thấy giới tính chỉ là một trong nhiều yếu tố liên quan. Ngành học, khu vực làm việc và địa bàn cư trú cũng gắn với xác suất một cử nhân tìm được công việc phù hợp.

Nam giới gặp tình trạng không khớp nhiều hơn

Một cuộc phỏng vấn tuyển dụng. Công việc một người bước vào sau tốt nghiệp có thể phù hợp hoặc không phù hợp với trình độ và lĩnh vực đã được đào tạo. Ảnh: Vitaly Gariev/Pexels.

Sau khi đưa các yếu tố như tuổi, giới tính, khu vực việc làm, lĩnh vực đào tạo, quy mô hộ gia đình, vùng và một số đặc điểm khác vào mô hình, nhóm nghiên cứu ghi nhận nam giới có khả năng gặp tình trạng không khớp chiều dọc cao hơn nữ giới 23,6%.

Với không khớp chiều ngang, mức chênh lệch là 15,5%. Đáng chú ý nhất là nhóm không khớp cả trình độ và lĩnh vực, nơi khả năng ở nam giới cao hơn nữ giới 40%.

Kết quả này đi ngược một cách suy nghĩ khá quen thuộc rằng cứ đặt vấn đề giới trong việc làm thì phụ nữ nhất thiết phải là nhóm gặp bất lợi nhiều hơn. Ở chỉ báo về xác suất rơi vào công việc không khớp đào tạo, chính nam giới mới là nhóm có mức cao hơn trong nghiên cứu này.

Nhưng các con số cũng không cho phép kết luận nam giới “chọn nghề kém hơn”, còn phụ nữ “chọn nghề tốt hơn”. Nghiên cứu phát hiện mối liên hệ thống kê chứ không xác định một cơ chế nhân quả giải thích vì sao khác biệt xuất hiện. Khu vực việc làm và lĩnh vực đào tạo cũng có vai trò đáng kể, trong khi cơ cấu nữ và nam giữa các ngành nghề vốn không giống nhau.

Đây là lý do câu chuyện cần được đặt cùng bài toán kết nối giữa đào tạo và nhu cầu nhân lực. Khi những ngành học và khu vực việc làm có nguy cơ không khớp khác nhau, chỉ nhìn vào giới tính của người lao động sẽ không đủ để xác định vấn đề nằm ở lựa chọn cá nhân, cấu trúc thị trường hay quan hệ giữa đào tạo và nhu cầu tuyển dụng.

Một phụ nữ làm việc trong môi trường văn phòng. Không thể xác định công việc có khớp với đào tạo của một người chỉ từ nghề nghiệp hoặc hình ảnh bên ngoài. Ảnh: Julio Lopez/Pexels.

Ai gặp nhiều hơn chưa chắc chịu hậu quả nặng hơn

Điểm đáng chú ý nhất xuất hiện khi nhóm nghiên cứu chuyển sang ước tính chênh lệch tiền lương.

Với người không khớp cả trình độ lẫn ngành học, mức tiền lương ước tính thấp hơn nhóm có công việc khớp hoàn toàn khoảng 18,8% ở nam và 13,2% ở nữ. Ở dạng này, mức giảm gắn với nam giới lớn hơn.

Nhưng khi chỉ xét không khớp chiều dọc, tức người có bằng đại học làm công việc phù hợp lĩnh vực nhưng thấp hơn trình độ đã được đào tạo, kết quả đổi chiều. Mô hình cho mức chênh lệch khoảng 15,5% ở nam và 42,4% ở nữ so với những người có công việc khớp hoàn toàn.

Con số 42,4% cần được đọc rất thận trọng. Ước lượng dành cho phụ nữ có độ bất định khá lớn và mức ý nghĩa thống kê ở ngưỡng 5,8%, cao hơn mốc 5% thường được sử dụng. Vì vậy, chưa thể biến con số này thành kết luận rằng phụ nữ làm việc thấp hơn trình độ sẽ mất 42,4% tiền lương. Nó nên được coi là một tín hiệu đáng kiểm tra tiếp bằng dữ liệu mới hơn và các thiết kế nghiên cứu khác.

Trong khi đó, không khớp chiều ngang lại cho kết quả khác hẳn. Nghiên cứu nhận thấy việc làm khác lĩnh vực đào tạo nhưng vẫn phù hợp về trình độ có tác động rất nhỏ hoặc không tạo ra mức giảm tiền lương rõ rệt đối với phần lớn nhóm được xem xét.

Điều này cũng đặt lại cách nhìn về “làm trái ngành”. Một cử nhân chuyển sang lĩnh vực khác không nhất thiết đang sử dụng lãng phí bằng cấp hay chịu một khoản mất mát về lương. Kiến thức và kỹ năng có khả năng chuyển đổi giữa các nghề có thể khiến một số thay đổi ngành trở thành sự linh hoạt của thị trường lao động, thay vì tự động là một thất bại của đào tạo.

Góc giới không phải cuộc thi xem ai thiệt hơn

Nếu chỉ nhìn vào tỷ lệ gặp việc làm không khớp, kết luận sẽ nghiêng về nam giới. Nếu chỉ lấy riêng ước lượng tiền lương của nhóm không khớp chiều dọc, người đọc lại rất dễ chuyển sang kết luận phụ nữ chịu thiệt nặng hơn. Cả hai cách đều bỏ mất phần quan trọng của nghiên cứu.

Phân tích giới có ích hơn khi tách ít nhất hai câu hỏi. Nữ và nam có mức độ tiếp xúc với một rủi ro giống nhau hay không, và khi rủi ro xảy ra thì hệ quả đối với mỗi nhóm có giống nhau hay không. Một nhóm có thể gặp một tình trạng thường xuyên hơn nhưng nhóm còn lại lại chịu tác động khác trong một dạng cụ thể.

Cách đọc này cũng tránh biến bình đẳng giới thành việc luôn phải tìm cho ra một bên “yếu thế hơn”. Dữ liệu có thể chỉ ra bất lợi ở nam trong một chỉ báo và một dấu hiệu đáng lo ở nữ trong chỉ báo khác. Điều quan trọng là giữ đúng phạm vi từng kết quả thay vì ép chúng vào một câu chuyện có sẵn.

Nghiên cứu còn có một giới hạn quan trọng. Dù sử dụng phương pháp thống kê nhằm điều chỉnh nhiều khác biệt quan sát được giữa các nhóm, các tác giả thừa nhận chưa giải quyết hoàn toàn khả năng tồn tại những yếu tố khác vừa liên quan tới việc một người rơi vào công việc không khớp, vừa liên quan tới thu nhập. Vì thế, mối liên hệ giữa không khớp đào tạo và tiền lương không nên được kể như một quan hệ nhân quả đã được chứng minh.

Điểm đáng theo dõi tiếp là liệu mô hình nhìn thấy trong dữ liệu 2018–2022 có còn tồn tại ở các năm gần đây hay không. Đặc biệt, cần kiểm tra lại chênh lệch lớn ở nhóm phụ nữ làm công việc thấp hơn trình độ bằng dữ liệu mới và độ chắc chắn thống kê cao hơn.

Cho đến khi có câu trả lời đó, giá trị đáng chú ý của nghiên cứu không nằm ở việc chứng minh nữ hay nam “thiệt hơn”. Nó cho thấy ngay cả một khái niệm quen thuộc như làm việc không đúng với đào tạo cũng cần được tách nhỏ trước khi đặt câu hỏi về giới. Chỉ khi biết không khớp ở đâu, xảy ra với ai và gắn với hệ quả nào, những con số về việc làm của người có bằng đại học mới kể được câu chuyện đầy đủ hơn.