Thị trường lao động Việt Nam trong chín tháng năm 2026 có nhiều chỉ số đi lên. Số người có việc làm tăng, thu nhập bình quân tăng và tỷ lệ thất nghiệp chung vẫn ở mức 2,22%. Nhưng phía sau bức tranh này là một nhóm thanh niên chưa bước vào việc làm cũng không còn ở trong hệ thống học tập, đào tạo.

Số liệu vừa được công bố cho quý III/2026 cho thấy khoảng 1,6 triệu người từ 15 đến 24 tuổi thuộc nhóm này, tương đương 11,2% tổng số thanh niên. So với quý II, số người tăng thêm hơn 195.000. Cùng lúc, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên tăng từ 8,67% lên 9,07%.

Nữ sinh viên trong lễ tốt nghiệp tại Việt Nam. Giai đoạn chuyển từ học tập sang việc làm là một trong những thời điểm quan trọng của thanh niên. Ảnh minh họa. Ảnh: Nguyễn Tiến Thịnh/Pexels.

Hai con số không nói cùng một điều. Thất nghiệp chỉ tính những người không có việc, đang tìm việc và sẵn sàng làm việc. Trong khi đó, nhóm không có việc làm và không tham gia giáo dục hoặc đào tạo rộng hơn, thường được gọi bằng thuật ngữ NEET. Một thanh niên không đi học, không làm việc nhưng cũng không tìm việc có thể không xuất hiện trong tỷ lệ thất nghiệp, nhưng vẫn nằm trong nhóm NEET.

Chính vì vậy, nhìn riêng tỷ lệ thất nghiệp có thể chưa phản ánh đầy đủ những người trẻ đang ở ngoài cả hai con đường thường dẫn tới thị trường lao động là học tập và việc làm.

Khoảng cách giới hiện ra khi số liệu được tách

Thông cáo quý III vừa công bố chưa nêu tỷ lệ NEET riêng của nữ và nam. Vì vậy, không có cơ sở để khẳng định mức tăng trong quý III tập trung nhiều hơn ở giới nào, cũng không thể nói khoảng cách giới đã rộng ra hay thu hẹp.

Số liệu gần nhất có phân tách giới là quý II/2026. Khi đó cả nước có khoảng 1,4 triệu thanh niên không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo, chiếm 10% tổng số thanh niên. Tỷ lệ ở nữ là 11,6%, trong khi ở nam là 8,5%, chênh 3,1 điểm phần trăm.

Khoảng cách này không chỉ xuất hiện ở một quý. Trong quý I/2026, tỷ lệ tương ứng ở nữ là 12,8% và ở nam là 10%, tức nữ cũng cao hơn 2,8 điểm phần trăm. Như vậy, ở cả hai quý đầu năm mà số liệu công bố có tách theo giới, nữ thanh niên đều có tỷ lệ đứng ngoài việc làm và học tập cao hơn nam.

Một nữ sinh viên trẻ trong lớp học tại Hà Nội. Việc học và đào tạo là một trong hai thành tố được tính khi xác định nhóm thanh niên NEET. Ảnh minh họa. Ảnh: Hồng Quang Official/Pexels.

Nhưng các con số trên mới cho biết kết quả cuối cùng ở một thời điểm, chưa trả lời vì sao nữ thanh niên có tỷ lệ cao hơn. Chúng không cho phép tự động quy nguyên nhân cho trách nhiệm chăm sóc gia đình, lựa chọn nghề nghiệp, trình độ đào tạo hay sự phân biệt trên thị trường lao động nếu chưa có thêm dữ liệu phù hợp.

Đây cũng là ranh giới quan trọng của một góc nhìn giới dựa trên số liệu. Nhìn thấy chênh lệch giữa nữ và nam không đồng nghĩa đã biết cơ chế tạo ra chênh lệch ấy. Muốn đi từ mô tả tới chính sách, cần biết nhóm nữ thanh niên nào đang đứng ngoài việc làm và đào tạo, họ ở thành thị hay nông thôn, trình độ học vấn ra sao, trước đó đang học hay đã làm việc, thời gian ở ngoài thị trường lao động kéo dài bao lâu và điều gì cản trở việc quay trở lại.

Số liệu hiện có đã cho thấy thêm một lớp khác. Quý II, tỷ lệ thanh niên thuộc nhóm NEET ở nông thôn là 11,5%, cao hơn mức 7,8% ở thành thị. Nhưng thông cáo không công bố bảng kết hợp giữa giới tính và khu vực cư trú. Vì vậy cũng không thể từ hai con số riêng rẽ này suy ra nữ thanh niên nông thôn là nhóm có tỷ lệ cao nhất.

Không thể chỉ đưa người trẻ vào một khóa học

Cuộc thảo luận về việc làm thanh niên do Tổ chức Lao động Quốc tế tổ chức tại Hà Nội ngày 18/9 đặt NEET trong một bức tranh rộng hơn về quá trình chuyển tiếp từ trường học sang việc làm. Cách tiếp cận này đáng chú ý vì một người trẻ không cần chỉ một khóa đào tạo hay một vị trí tuyển dụng riêng lẻ. Họ còn phải có thông tin nghề nghiệp, kỹ năng phù hợp, dịch vụ việc làm và khả năng tìm được công việc đủ ổn định để tiếp tục gắn với thị trường lao động.

Tổ chức Lao động Quốc tế cũng nhấn mạnh phát triển kỹ năng là cần thiết nhưng chưa đủ. Các giải pháp được đặt cùng nhau gồm hướng nghiệp, học gắn với thực hành, dịch vụ việc làm, thông tin thị trường lao động, hỗ trợ doanh nghiệp, an sinh xã hội, bình đẳng giới và đối thoại xã hội. Cách nhìn này tránh việc coi mọi thanh niên NEET đơn giản là những người “thiếu kỹ năng” và cần đưa trở lại lớp học.

Với góc nhìn giới, điều cần thiết còn là theo dõi đường đi của nữ và nam sau mỗi biện pháp hỗ trợ. Nếu chỉ biết bao nhiêu người được tư vấn nghề hay tham gia khóa học, vẫn chưa biết bao nhiêu người thực sự chuyển sang việc làm, tiếp tục học hoặc quay lại đào tạo sau đó.

Một phụ nữ trẻ sử dụng máy tính tại không gian làm việc ở Việt Nam. Ảnh chỉ mang tính minh họa cho hoạt động học tập, làm việc của người trẻ, không phải nhân vật trong số liệu thống kê. Ảnh: TBD Tuyên/Pexels.

Những con số đầu năm cũng cho thấy sự thay đổi giữa các quý có thể khá nhanh. Quý I có gần 1,6 triệu thanh niên ngoài việc làm và đào tạo; quý II con số giảm xuống khoảng 1,4 triệu rồi quý III lại trở về mức khoảng 1,6 triệu. Điều đó càng khiến dữ liệu tách theo giới cần được theo dõi đều đặn thay vì chỉ xuất hiện ở một số kỳ công bố.

Nếu những lần công bố tiếp theo tiếp tục cho biết cả tổng số lẫn cơ cấu nữ, nam, thành thị và nông thôn, có thể xác định rõ hơn nhóm nào đang được kéo trở lại trường học hoặc thị trường lao động và nhóm nào vẫn đứng ngoài. Nếu có thêm dữ liệu kết hợp các đặc điểm này, việc thiết kế chương trình hướng nghiệp, đào tạo và dịch vụ việc làm cũng có cơ sở để nhắm đúng đối tượng hơn.

Khoảng cách 3,1 điểm phần trăm giữa nữ và nam trong quý II chưa nói được nguyên nhân, nhưng đủ để đặt ra một câu hỏi cần tiếp tục theo dõi. Khi thị trường lao động được đánh giá là cải thiện, nữ thanh niên có được hưởng mức cải thiện ấy tương đương nam giới hay không sẽ không thể trả lời bằng số việc làm chung. Muốn biết, cần nhìn cả những người đang ở ngoài thị trường lao động và cả con đường giúp họ quay trở lại.