Công nghệ trợ giúp phù hợp có thể mở rộng khả năng học tập, làm việc và tham gia xã hội của người sử dụng. Ảnh minh họa: Marcus Aurelius/Pexels.

Một chiếc xe lăn có thể giúp một người đi từ phòng này sang phòng khác. Nhưng nếu kích thước không phù hợp với cơ thể, khó sử dụng trên đường phố nơi họ sống hoặc không thuận tiện khi làm việc, giá trị của công nghệ giảm đi rất nhiều.

Cánh tay giả cũng vậy. Một sản phẩm có thể hoạt động chính xác trong phòng thử nghiệm, nhưng người sử dụng còn cần cầm thìa, làm việc với máy tính, chăm sóc con hoặc thực hiện những động tác rất riêng trong nghề nghiệp hằng ngày.

Những câu hỏi ấy đang đưa bình đẳng giới vào một nơi ít được chú ý: bàn thiết kế.

Báo cáo Unlocking HER potential do UN Women và ATscale công bố năm 2026 cho rằng phụ nữ và trẻ em gái cần được đặt ở trung tâm của hệ sinh thái công nghệ trợ giúp, không chỉ với tư cách người nhận sản phẩm mà còn là người tham gia thiết kế, lựa chọn, thử nghiệm và ra quyết định. Báo cáo được xây dựng từ hơn 240 phản hồi của cá nhân và tổ chức tại gần 50 quốc gia, cùng tham vấn cấp quốc gia, tổng quan tài liệu và ý kiến chuyên gia.

Đây là một cách nhìn tích cực về bình đẳng giới trong công nghệ: chất lượng sản phẩm có thể được nâng lên khi trải nghiệm của phụ nữ trở thành một phần của dữ liệu nghiên cứu.

Thiết kế bắt đầu từ đời sống của người sử dụng

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), công nghệ trợ giúp bao gồm cả sản phẩm vật lý và giải pháp số nhằm duy trì hoặc cải thiện khả năng hoạt động và tính độc lập của người sử dụng. Xe lăn, kính, máy trợ thính, chân tay giả, phần mềm nhận dạng giọng nói và các công cụ hỗ trợ giao tiếp đều nằm trong nhóm này.

WHO ước tính hơn 2,5 tỷ người trên thế giới hiện cần ít nhất một sản phẩm trợ giúp. Con số này được dự báo tăng lên hơn 3,5 tỷ vào năm 2050 khi dân số già hóa và nhu cầu hỗ trợ chức năng tăng.

Quy mô lớn như vậy đặt ra một bài toán thiết kế: không thể giả định mọi người sử dụng cùng một sản phẩm theo cùng một cách.

UN Women và ATscale lưu ý nhiều công nghệ trợ giúp trước đây được thiết kế chủ yếu dựa trên nhóm người dùng chiếm ưu thế, thường là nam giới. Hệ quả có thể xuất hiện ở kích thước, độ vừa vặn, sự thoải mái, mức độ an toàn hoặc khả năng sử dụng trong những công việc mà phụ nữ thường thực hiện.

Một sản phẩm tốt vì thế cần bắt đầu từ việc quan sát đời sống thật. Người sử dụng ngồi ở đâu, làm công việc gì, phải di chuyển trên địa hình nào, mặc loại trang phục nào, chăm sóc con ra sao, sử dụng thiết bị trong bao lâu mỗi ngày – những chi tiết tưởng nhỏ lại quyết định một thiết kế có thực sự hữu ích hay không.

Một thiết bị trợ giúp phát huy giá trị khi phù hợp với thao tác, môi trường sống và nhu cầu thực tế của người sử dụng. Ảnh minh họa: Mikhail Nilov/Pexels.

Đưa phụ nữ vào phòng thiết kế

Thay đổi quan trọng nhất không nằm ở việc tạo thêm một dòng sản phẩm có nhãn “dành cho phụ nữ”.

Điều cần thiết hơn là để phụ nữ tham gia vào quá trình hình thành sản phẩm.

Trong các khuyến nghị dành cho doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và xã hội dân sự, UN Women và ATscale đề xuất áp dụng nguyên tắc thiết kế đáp ứng giới trong toàn bộ quá trình phát triển công nghệ trợ giúp. Phụ nữ và trẻ em gái thuộc nhiều nhóm khác nhau cần được tham gia như những đối tác bình đẳng trong thiết kế và thử nghiệm sản phẩm.

Cách làm này khác với việc hoàn thiện một thiết bị rồi mới hỏi người dùng có thích hay không.

Nếu người sử dụng có mặt từ đầu, họ có thể giúp nhóm kỹ thuật xác định vấn đề cần giải quyết, kiểm tra bản mẫu, phát hiện thao tác gây bất tiện và góp ý trước khi sản phẩm bước vào sản xuất hàng loạt.

Nhà thiết kế có kiến thức về cơ khí. Bác sĩ hiểu chức năng cơ thể. Nhà nghiên cứu biết cách thu thập và phân tích dữ liệu. Nhưng người sử dụng lại sở hữu một dạng tri thức khác: kinh nghiệm sống hằng ngày với chính thiết bị ấy.

Khi bốn nguồn tri thức gặp nhau, sản phẩm có cơ hội trở nên chính xác hơn.

Một thiết kế có thể thay đổi theo từng công việc

Trường hợp tại Pakistan được UN Women và ATscale đưa vào báo cáo là ví dụ khá rõ.

Tại vùng nông thôn Sindh, một chương trình hợp tác giữa UN Women Pakistan và Bioniks Technologies phát triển cánh tay giả dành cho phụ nữ bị mất chi trên. Thay vì sử dụng một cấu hình giống nhau cho tất cả, nhóm dự án ứng dụng quét 3D và hỗ trợ bằng AI để tùy chỉnh thiết bị theo cơ thể và nhu cầu sử dụng.

Điểm đáng chú ý nằm ở những công việc được đưa vào quá trình thiết kế.

Cánh tay giả được điều chỉnh để hỗ trợ những thao tác như làm nông, may vá và chăm sóc trẻ – những hoạt động hiện diện trong đời sống của phụ nữ địa phương. Sản xuất tại chỗ cũng giúp chi phí thiết bị giảm khoảng 40% theo báo cáo.

Công nghệ ở đây không được đánh giá bằng số cảm biến hay thuật toán sử dụng. Thước đo gần gũi hơn là người phụ nữ có thể làm được gì sau khi đeo thiết bị.

Cánh tay giả được thiết kế cho công việc thực tế của phụ nữ

Báo cáo của UN Women và ATscale năm 2026 dẫn trường hợp một dự án tại vùng nông thôn Sindh, Pakistan. UN Women Pakistan phối hợp với Bioniks Technologies phát triển cánh tay giả phù hợp với đời sống của phụ nữ địa phương. Công nghệ quét 3D và hỗ trợ bằng AI được sử dụng để tùy biến thiết bị, trong đó chú ý tới những thao tác quen thuộc như làm nông, may vá và chăm sóc trẻ. Báo cáo cho biết việc sản xuất tại địa phương giúp chi phí thiết bị giảm khoảng 40%. Dự án còn kết hợp hỗ trợ tâm lý, nhóm đồng đẳng và hoạt động cộng đồng. Trường hợp này cho thấy giá trị của công nghệ không chỉ nằm ở độ hiện đại mà còn ở khả năng thích ứng với công việc, văn hóa và môi trường sống của người sử dụng.

Từ thiết bị đến quyền tham gia

Một sản phẩm trợ giúp tốt có thể tạo ra thay đổi vượt ra ngoài chức năng cơ học.

Xe lăn giúp di chuyển, nhưng khả năng di chuyển còn mở đường đến lớp học và nơi làm việc. Máy trợ thính hỗ trợ nghe, nhưng cũng giúp một người tham gia cuộc họp hoặc trao đổi với đồng nghiệp. Phần mềm đọc màn hình không chỉ chuyển chữ thành tiếng mà có thể mở ra khả năng tiếp cận tài liệu học tập và môi trường số.

WHO xem công nghệ trợ giúp là công cụ thúc đẩy tính độc lập, sức khỏe và sự tham gia vào giáo dục, thị trường lao động cũng như đời sống cộng đồng.

Báo cáo của UN Women và ATscale cũng đặt công nghệ trợ giúp trong mối liên hệ trực tiếp với giáo dục, việc làm, giao tiếp, lãnh đạo và quyền tham gia của phụ nữ. Khi được cung cấp sớm và phù hợp, những lợi ích có thể tích lũy qua nhiều giai đoạn của cuộc đời.

Đây là điểm khiến công nghệ trợ giúp trở thành một vấn đề của bình đẳng giới.

Một thiết bị không trực tiếp trao cho ai một tấm bằng đại học hay một vị trí nghề nghiệp. Nhưng nó có thể loại bỏ một rào cản khiến cơ hội ấy trước đây khó tiếp cận.

Công nghệ trợ giúp ngày nay gồm cả thiết bị vật lý và giải pháp số, hỗ trợ khả năng di chuyển, giao tiếp và tiếp cận thông tin. Ảnh minh họa: MART PRODUCTION/Pexels.

Nữ trí thức có thể tham gia từ khâu thiết kế

Từ góc nhìn của Phụ nữ Mới, câu chuyện này còn gợi mở một vai trò khác của nữ trí thức trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Nữ kỹ sư, bác sĩ, chuyên gia phục hồi chức năng, nhà nghiên cứu xã hội, chuyên gia dữ liệu và giảng viên đại học đều có thể tham gia vào quá trình phát triển công nghệ trợ giúp. Mỗi lĩnh vực cung cấp một phần kiến thức cần thiết để sản phẩm vừa đúng kỹ thuật, vừa phù hợp với con người.

UN Women và ATscale khuyến nghị tăng sự hiện diện của phụ nữ, đặc biệt phụ nữ khuyết tật, trong các khâu phát triển chính sách, thiết kế sản phẩm, mua sắm và triển khai công nghệ trợ giúp. Báo cáo cũng đề xuất hỗ trợ các startup, doanh nghiệp xã hội và nhóm kỹ thuật do phụ nữ dẫn dắt thông qua cố vấn, ươm tạo và tài chính phù hợp.

Vai trò của nữ trí thức vì thế không nhất thiết dừng ở nghiên cứu một thiết bị mới.

Họ có thể xây dựng bộ tiêu chí thử nghiệm, nghiên cứu hành vi người dùng, phân tích dữ liệu theo giới, đánh giá mức độ an toàn, kết nối doanh nghiệp với cộng đồng hoặc tổ chức những nhóm đồng thiết kế giữa kỹ sư và người sử dụng.

Đây cũng là cách khoa học đi gần hơn với đời sống.

Thiết kế công nghệ trợ giúp ngày càng kết hợp kỹ thuật, dữ liệu và khả năng tùy biến theo đặc điểm của từng người sử dụng. Ảnh minh họa: cottonbro studio/Pexels.

Kinh nghiệm người dùng có thể trở thành dữ liệu nghiên cứu

Ở Việt Nam, cuộc thi Sáng tạo sản phẩm công nghệ dành cho người khuyết tật cuối năm 2024 đã cho thấy giá trị của việc đưa trải nghiệm thực tế vào quá trình phát triển sản phẩm.

Nhóm bốn sinh viên gồm Nguyễn Vũ Viết Tân, Văn Hoàng Nguyên, La Thị Như Muội và Nguyễn Ngọc Nhứt phát triển bộ khớp đa năng hỗ trợ người khuyết tật tay cầm nắm đồ vật, sử dụng bàn phím và thực hiện những công việc hằng ngày. Ý tưởng xuất phát từ trải nghiệm của chính Nguyễn Ngọc Nhứt, một thành viên trong nhóm bị mất một phần cánh tay sau tai nạn.

Nhóm thử nghiệm sản phẩm với khoảng 20 người bị khuyết tật cánh tay và nhận phản hồi để tiếp tục bổ sung chức năng. Thiết kế theo dạng module cho phép thay bộ phận khớp tùy mục đích sử dụng, từ cầm thìa, dao, cốc đến gõ bàn phím.

Đây không phải một dự án được xác định là thiết kế đáp ứng giới, vì nguồn công bố không đưa ra kết luận như vậy. Nhưng cách nhóm bắt đầu từ trải nghiệm người dùng, thử nghiệm thực tế rồi tiếp tục điều chỉnh sản phẩm cho thấy một nguyên tắc quan trọng: người cần công nghệ có thể tham gia tạo ra công nghệ.

Nếu nguyên tắc ấy được mở rộng bằng lăng kính giới, nhà nghiên cứu còn có thể hỏi thêm: phụ nữ sử dụng sản phẩm trong hoàn cảnh nào, kích thước cơ thể ra sao, công việc thường ngày khác thế nào, có nhu cầu riêng về an toàn và sự riêng tư hay không?

Từ những câu hỏi ấy, trải nghiệm cá nhân trở thành dữ liệu cho thiết kế.

Phòng thí nghiệm cần một vòng phản hồi mở

Một sản phẩm công nghệ thường đi qua nhiều vòng thử nghiệm. Mỗi vòng là cơ hội để nhóm nghiên cứu kiểm chứng một giả định.

Nếu người sử dụng chỉ xuất hiện ở bước cuối, nhiều quyết định quan trọng đã được đóng lại từ trước. Thay đổi kích thước nhỏ có thể dễ, nhưng điều chỉnh cấu trúc, vật liệu hoặc chức năng lúc đó sẽ tốn kém hơn.

UN Women và ATscale vì thế đề nghị tạo những vòng phản hồi mạnh giữa người mua, nhà cung cấp và đặc biệt là phụ nữ sử dụng công nghệ trợ giúp, nhằm giúp thiết kế phù hợp với nhu cầu tại địa phương.

Các trường đại học và viện nghiên cứu có lợi thế để tổ chức những mô hình như vậy.

Một phòng thí nghiệm có thể mời người sử dụng tham gia từ giai đoạn hình thành đề tài. Sinh viên kỹ thuật có thể cùng chuyên gia xã hội học và phục hồi chức năng quan sát trải nghiệm thực tế. Các nhóm nữ trí thức có thể kết nối cộng đồng phụ nữ với nhà nghiên cứu và doanh nghiệp.

Khi đó, đổi mới sáng tạo không còn diễn ra theo một chiều từ phòng thí nghiệm ra xã hội. Dòng tri thức cũng đi ngược lại, từ cuộc sống trở vào phòng thí nghiệm.

Thiết kế tốt cho phụ nữ thường tốt hơn cho nhiều người

Góc nhìn giới không có nghĩa mọi sản phẩm phải được chia thành phiên bản nam và nữ.

Giá trị lớn hơn nằm ở việc buộc người thiết kế kiểm tra những giả định tưởng như hiển nhiên.

Kích thước nào được coi là “chuẩn”? Ai đã tham gia thử nghiệm? Sản phẩm có sử dụng được khi một người đang chăm con không? Thiết bị kỹ thuật số bảo vệ dữ liệu cá nhân đến mức nào? Người ở vùng nông thôn có sửa chữa được không?

Những câu hỏi được đặt ra từ trải nghiệm của phụ nữ có thể giúp phát hiện vấn đề mà nhóm thiết kế trước đó chưa nhìn thấy.

UN Women và ATscale đề nghị các nhà phát triển chú ý đồng thời tới yếu tố công thái học, an toàn, sức khỏe bà mẹ, quyền riêng tư và bối cảnh văn hóa; đồng thời đưa những phụ nữ có trải nghiệm khác nhau vào quá trình thiết kế và thử nghiệm.

Một sản phẩm được hình thành theo cách ấy không chỉ có cơ hội phục vụ phụ nữ tốt hơn. Nó còn có thể linh hoạt hơn, dễ sử dụng hơn và phù hợp với nhiều nhóm người hơn.

Đó là một cách tiếp cận tích cực của bình đẳng giới trong khoa học: không xem phụ nữ là nhóm cần được “bù đắp” sau khi công nghệ đã hoàn thành, mà coi trải nghiệm của họ là một nguồn tri thức ngay từ đầu.

Với nữ trí thức Việt Nam, đây cũng là một hướng đáng chú ý trong nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Khi nhà khoa học mở cửa phòng thí nghiệm để người sử dụng cùng tham gia đặt câu hỏi, thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm, công nghệ có thêm cơ hội đi đúng vào những nhu cầu thật của xã hội.

Bình đẳng giới lúc ấy không phải một yêu cầu được gắn thêm vào thiết kế. Nó trở thành một phương pháp giúp thiết kế tốt hơn.

Nguồn Box: UN Women và ATscale, “Unlocking HER potential: Gender equality through equitable access to assistive technology”, 2026. Báo cáo gốc của UN Women và ATscale