Một phụ nữ làm việc với laptop và điện thoại trong không gian ở nhà. Công việc có thể tiếp tục sau giờ tan sở khi thiết bị số mang việc theo về nhà. Ảnh minh họa: Ketut Subiyanto/Pexels.

Điện thoại giúp một người rời văn phòng mà vẫn không thật sự rời công việc. Email có thể được kiểm tra trong bữa tối, tin nhắn nhóm tiếp tục xuất hiện vào cuối ngày, một yêu cầu tưởng chỉ mất vài phút vẫn buộc người nhận quay lại suy nghĩ về công việc trong khoảng thời gian vốn dành cho nghỉ ngơi hoặc gia đình. Công nghệ không tự tạo ra áp lực này, nhưng nó khiến ranh giới giữa giờ làm và giờ riêng dễ bị xuyên qua hơn.

Một nghiên cứu công bố ngày 21/8/2026 trên Frontiers in Public Health cung cấp thêm dữ liệu về hiện tượng đó. Hai tác giả Hwanjin Park và Kounseok Lee phân tích 56.640 lao động hưởng lương trong Điều tra Điều kiện làm việc Hàn Quốc, gồm dữ liệu thu thập trong hai đợt 2020–2021 và 2023. Nghiên cứu không chỉ xem người lao động có dùng thiết bị số cho công việc ngoài giờ hay không, mà còn đặt câu hỏi việc kết nối ấy có liên hệ thế nào với sự xâm lấn của công việc vào đời sống gia đình, mức độ kiệt sức và liệu các mối liên hệ này có khác nhau giữa phụ nữ và nam giới.

Khi giờ nghỉ vẫn còn việc

Trong khảo sát, sử dụng công nghệ cho công việc ngoài giờ được đo bằng tần suất dùng thiết bị liên lạc cho công việc trong thời gian rảnh của tháng trước, bao gồm nhận tin nhắn, kiểm tra email, phản hồi yêu cầu và những hình thức liên lạc liên quan tới nhiệm vụ. Trong mẫu nghiên cứu, tần suất kết nối ngoài giờ cao hơn đi cùng mức công việc can thiệp vào đời sống gia đình cao hơn và mức kiệt sức cao hơn. Mối liên hệ giữa công việc xâm lấn đời sống gia đình với kiệt sức còn mạnh hơn mối liên hệ trực tiếp giữa tần suất sử dụng công nghệ ngoài giờ với kiệt sức.

Những con số này cần được đọc đúng mức. Hệ số chuẩn hóa giữa tần suất kết nối ngoài giờ với sự can thiệp của công việc vào gia đình là khoảng 0,10; với kiệt sức là khoảng 0,07. Các tác giả nhấn mạnh độ lớn của các mối liên hệ này tương đối nhỏ và thiết kế nghiên cứu cắt ngang không cho phép xác định nguyên nhân – kết quả. Vì vậy, không thể viết rằng điện thoại hay tin nhắn sau giờ làm “gây ra” kiệt sức chỉ từ dữ liệu này. Nghiên cứu cho thấy chúng đi cùng nhau trong mẫu khảo sát, trong khi mức độ mệt mỏi của một người còn có thể liên quan đến nhiều yếu tố nghề nghiệp và đời sống khác.

Kết quả mới cũng phù hợp với một tổng quan hệ thống và phân tích gộp trước đó về công nghệ hỗ trợ làm việc ngoài giờ. Phân tích 37 công trình cho thấy việc sử dụng công nghệ phục vụ công việc ngoài giờ có liên hệ dương với xung đột công việc – đời sống, nhưng bức tranh không hoàn toàn một chiều: một số nghiên cứu còn ghi nhận mặt tích cực như khả năng linh hoạt hoặc nguồn lực từ công việc có thể chuyển sang đời sống cá nhân. Phân tích gộp đó cũng không tìm thấy giới là yếu tố làm thay đổi có ý nghĩa mối liên hệ giữa công nghệ ngoài giờ và xung đột công việc – đời sống.

Hai nữ nhân viên trao đổi công việc tại TP.HCM. Mức kiệt sức cao hơn ở phụ nữ không đồng nghĩa công nghệ ngoài giờ tác động mạnh hơn lên họ. Ảnh minh họa: Van Tay Media/Pexels.

Khoảng cách giới không nằm đúng chỗ dễ đoán

Trong nghiên cứu Hàn Quốc, mẫu cuối cùng gồm 26.536 nam và 30.104 nữ. Nam giới có mức sử dụng công nghệ ngoài giờ trung bình cao hơn một chút, trong khi mức công việc can thiệp vào gia đình gần như tương đương trước điều chỉnh. Phụ nữ có mức kiệt sức cao hơn nhẹ ở số liệu thô và khoảng cách này rõ hơn khi các tác giả chuẩn hóa theo một số đặc điểm việc làm có trả lương như nghề nghiệp và số giờ làm việc. Chênh lệch mức kiệt sức chuẩn hóa giữa nữ và nam là 0,087 điểm chuẩn hóa trong một mô hình điều chỉnh.

Nếu chỉ lấy riêng con số đó, rất dễ đi đến kết luận rằng phụ nữ chịu tác động mạnh hơn từ công việc qua điện thoại sau giờ làm. Nhưng các phép kiểm tra về tương tác giới không ủng hộ cách diễn giải này. Nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng nhất quán cho thấy khi mức kết nối ngoài giờ tăng, sự can thiệp của công việc vào gia đình hoặc mức kiệt sức tăng nhanh hơn ở phụ nữ so với nam giới. Một số tương tác còn nằm trong ngưỡng tương đương thực tế mà nhóm tác giả đặt ra sau phân tích. Nói cách khác, phụ nữ có thể có mức kiệt sức điều chỉnh cao hơn trong mẫu, nhưng không thể từ đó suy ra chiếc điện thoại hay tin nhắn ngoài giờ tác động mạnh hơn lên họ.

Sự khác biệt này mở ra một cách nhìn thận trọng hơn về giới. Mức kiệt sức của nữ và nam có thể phản ánh những cấu trúc công việc, số giờ làm có trả lương, loại nghề nghiệp và những trách nhiệm ngoài công việc khác nhau, chứ không nhất thiết phản ánh việc một giới “nhạy cảm” hơn trước công nghệ. Chính các tác giả cũng lưu ý những yếu tố như lao động chăm sóc không lương, lao động cảm xúc, chênh lệch thu nhập, khả năng kiểm soát lịch làm việc hay cơ hội phục hồi có thể góp phần tạo nên khác biệt, nhưng nghiên cứu không đo đầy đủ để xác định đâu là nguyên nhân.

Ở Việt Nam, Báo cáo chẩn đoán giới của ILO công bố tháng 3/2025 cũng cho thấy trách nhiệm chăm sóc và các chuẩn mực xã hội ảnh hưởng không cân xứng tới khả năng phụ nữ tiếp cận vị trí lãnh đạo và các ngành có tiềm năng tăng trưởng cao. Báo cáo này không nghiên cứu tin nhắn công việc hay điện thoại ngoài giờ, nên không thể dùng để nói phụ nữ Việt Nam chịu tác động công nghệ mạnh hơn nam giới. Giá trị của nó nằm ở một điểm khác: quỹ thời gian và trách nhiệm ngoài công việc vốn không nhất thiết được phân bổ giống nhau giữa hai giới.

Vì vậy, một yêu cầu công việc lúc 20 giờ không chỉ nên được nhìn bằng số phút cần để trả lời. Với mỗi người, nó có thể chen vào một phần khác của buổi tối: nghỉ ngơi, chăm con, việc nhà, học tập hay thời gian dành cho người thân. Những khác biệt này cũng liên quan tới quyền nghỉ ngơi của phụ nữ, nhưng không nên biến thành giả định rằng tất cả phụ nữ đều có cùng hoàn cảnh hoặc mọi nam giới đều ít trách nhiệm chăm sóc hơn.

Điện thoại và máy tính khiến công việc có thể tiếp tục ngoài không gian văn phòng. Ảnh chụp tại TP.HCM. Ảnh minh họa: Shawn Nguyen/Pexels.

Bài toán không chỉ nằm ở chiếc điện thoại

Nếu chỉ xem việc ngoài giờ là vấn đề “biết tắt thông báo”, phần quan trọng nhất của câu chuyện có thể bị bỏ qua. Một nhân viên có thể chủ động kiểm tra email vì muốn linh hoạt thời gian, nhưng cũng có thể mở điện thoại vì biết rằng cấp trên đang chờ phản hồi. Hai hành vi giống nhau trên màn hình nhưng khác hẳn về mức độ tự nguyện. Tổng quan nghiên cứu trước đây cũng cho thấy cảm nhận về quyền kiểm soát, hỗ trợ từ cấp trên và đồng nghiệp, hay việc yêu cầu ngoài giờ do chính người lao động chủ động hay do người khác khởi xướng đều có thể làm thay đổi trải nghiệm xung đột giữa công việc và đời sống.

Với doanh nghiệp, cách xử lý thực tế hơn không phải cấm mọi tin nhắn sau giờ làm, cũng không phải mặc định người luôn trực tuyến là tận tâm hơn. Một thông báo có thể đọc vào sáng hôm sau cần được phân biệt với yêu cầu khẩn cấp; lịch phản hồi ngoài giờ cần rõ ràng hơn thay vì phụ thuộc vào thói quen của từng quản lý; sự sẵn sàng trả lời lúc tối muộn cũng không nên trở thành tiêu chí ngầm để đánh giá thái độ làm việc. Những nguyên tắc này có ích cho cả nữ và nam, bởi quyền được nghỉ, chăm sóc gia đình và phục hồi sau giờ làm không thuộc riêng một giới.

Công việc theo điện thoại về nhà còn nối với một vấn đề khác mà PNM từng đề cập: những cuộc gặp sau giờ làm. Một bên là mạng lưới nghề nghiệp xuất hiện ngoài khung giờ chính thức, bên kia là công việc tiếp tục tràn vào thời gian riêng qua thiết bị số. Điểm gặp nhau nằm ở câu hỏi ai có đủ thời gian, quyền chủ động và khả năng sắp xếp để tiếp tục dành thêm phần còn lại của ngày cho công việc.

Nghiên cứu mới không chứng minh rằng điện thoại ngoài giờ làm phụ nữ mệt hơn nam giới. Nó cho thấy một vấn đề tinh tế hơn: kết nối ngoài giờ gắn với sự xâm lấn của công việc vào đời sống và với kiệt sức ở cả hai giới, trong khi phụ nữ vẫn có mức kiệt sức cao hơn ở một số phép so sánh đã điều chỉnh. Muốn hiểu khoảng cách đó đến từ đâu, chỉ đếm số tin nhắn chưa đủ. Cần nhìn cả cách tổ chức công việc, quyền kiểm soát thời gian và những trách nhiệm đang chờ mỗi người sau khi màn hình điện thoại sáng lên.