Một phụ nữ chở trẻ em bằng xe máy tại Việt Nam. Việc đưa đón thành viên gia đình là một trong những hoạt động có thể tạo thêm chặng trong hành trình hằng ngày. Ảnh minh họa: Nguyen Huy/Pexels.

Một chuyến đi làm thường được hình dung khá đơn giản: từ nhà đến cơ quan rồi trở về. Nhưng lịch trình thực tế của nhiều gia đình có thể là nhà - trường học - nơi làm việc - siêu thị hoặc chợ - nhà ông bà - rồi mới về nhà.

Nhìn từng đoạn riêng lẻ, đó chỉ là vài chuyến đi ngắn. Nhìn cả chuỗi, chúng lại cho thấy một phần công việc chăm sóc vẫn diễn ra ngoài căn nhà: đưa đón trẻ, mua thực phẩm, lấy thuốc, chăm người thân, giải quyết những việc cần thiết để cả gia đình vận hành.

Ai làm nhiều phần việc ấy hơn sẽ không chỉ mất thêm thời gian ở nhà. Cách người đó đi lại trong thành phố cũng khác.

Tại Việt Nam, số liệu từ module mở rộng của Điều tra Lao động việc làm năm 2023 được Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam dẫn lại cho thấy nữ giới dành trung bình 16,13 giờ mỗi tuần cho công việc nội trợ và chăm sóc gia đình không được trả công, trong khi nam giới là 8,75 giờ. Đây là số liệu về thời gian chăm sóc, không phải số liệu giao thông, nên không thể từ đó kết luận phụ nữ Việt Nam thực hiện bao nhiêu chuyến đi chăm sóc hơn nam giới. Nhưng chênh lệch thời gian cho thấy có cơ sở để đặt thêm câu hỏi: phần trách nhiệm ấy đang hiện ra như thế nào trên đường phố?

Một chuyến đi có thể chứa nhiều việc

Trong nghiên cứu giao thông, khái niệm “mobility of care” - có thể hiểu là di chuyển phát sinh từ công việc chăm sóc - được dùng để nhìn lại những hành trình thường bị khuất sau các mục đích quen thuộc như “đi làm”, “đi học” hay “mua sắm”.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên Research in Transportation Business & Management phân tích khảo sát di chuyển tại Santiago, Chile, cùng một khảo sát bổ sung về công việc chăm sóc. Các tác giả cho biết tỷ lệ phụ nữ thực hiện những chuỗi chuyến đi vì chăm sóc cao gấp đôi nam giới trong mẫu nghiên cứu; 31,2% số chuyến được xác định có mục đích liên quan đến chăm sóc. Sự hiện diện của trẻ em trong hộ cũng làm khoảng cách giữa nữ và nam rõ hơn.

Những con số của Santiago không thể chuyển nguyên sang Hà Nội, TP.HCM hay bất kỳ đô thị Việt Nam nào. Cấu trúc gia đình, phương tiện sử dụng, mạng lưới dịch vụ và văn hóa chăm sóc khác nhau. Giá trị của nghiên cứu nằm ở một điều khác: nếu chỉ hỏi “bạn đi đâu”, dữ liệu có thể bỏ sót lý do khiến hành trình phải vòng qua nhiều nơi.

Một phụ huynh từ công sở ghé trường đón con rồi mua thức ăn trước khi về nhà không đơn giản thực hiện ba chuyến độc lập. Ba chặng bị buộc với nhau bởi giờ tan học, giờ làm và nhu cầu của gia đình. Một chuyến xe trễ hoặc một điểm trung chuyển bất tiện ở chặng đầu có thể làm hỏng cả lịch trình phía sau.

Một phụ nữ đi xe máy ngang khu chợ tại Sài Gòn. Những điểm đến như chợ, trường học hay cơ sở y tế có thể trở thành các mắt xích trong một chuỗi di chuyển hằng ngày. Ảnh minh họa: Kushie In Vietnam/Pexels.

Nghiên cứu đăng trên Journal of Transport Geography tháng 6/2026 cũng cho thấy mối liên hệ giữa giới, chăm sóc và cách sử dụng thời gian. Phân tích dữ liệu khảo sát di chuyển giai đoạn 2014-2017 của 24.359 người thuộc 12.930 hộ trong vùng đô thị Tel Aviv, nhóm tác giả ghi nhận phụ nữ - đặc biệt những người có trách nhiệm chăm sóc - thực hiện nhiều hoạt động kết hợp chuyến hơn như đưa đón và mua sắm. Trung bình trong mẫu này, phụ nữ ở bên ngoài nhà ít hơn nam giới khoảng 1,1 giờ mỗi ngày.

Một lần nữa, đây không phải bằng chứng về phụ nữ Việt Nam. Nhưng khi nhiều nghiên cứu ở những bối cảnh khác nhau cùng yêu cầu giao thông phải nhìn thấy công việc chăm sóc, điều cần xem xét ở Việt Nam không phải là nhập một tỷ lệ nước ngoài, mà là đo chính hiện tượng này bằng dữ liệu trong nước.

Đi ngắn hơn chưa chắc thuận tiện hơn

Một hệ thống giao thông có thể ưu tiên những chỉ tiêu rất hợp lý: thời gian từ nhà tới nơi làm việc, lưu lượng giờ cao điểm, tốc độ trung bình hay số lượt khách. Vấn đề xuất hiện nếu người sử dụng thực tế phải ghép nhiều mục đích trong cùng một hành trình.

Đi làm thường có một điểm đến tương đối ổn định. Chăm sóc thì khác. Trẻ cần đến trường đúng giờ; người cao tuổi có lịch khám; thực phẩm phải được mua; một đứa trẻ ốm có thể khiến lịch trình thay đổi ngay trong ngày. Người đảm nhận những việc này cần không chỉ phương tiện nhanh mà còn khả năng chuyển tuyến dễ, thời gian chờ ngắn, điểm dừng thuận tiện và dịch vụ hoạt động phù hợp với những khung giờ ngoài giờ cao điểm.

Điều đó nối với một lát cắt khác của giao thông theo giới. Với an toàn từ điểm chờ đến đường về, trải nghiệm của hành khách cũng không kết thúc ở cửa phương tiện. Chuỗi chuyến đi vì chăm sóc bổ sung thêm một câu hỏi: hệ thống có phục vụ tốt người phải ghép nhiều điểm đến hay mới thuận tiện nhất cho hành trình nhà - nơi làm việc - nhà?

Báo cáo về sử dụng thời gian do UN Women công bố tháng 3/2026 cũng đưa “mobility” cùng nghèo thời gian, việc nhà và chăm sóc vào nhóm chỉ báo cần xem xét khi phân tích bất bình đẳng. Cách tiếp cận này có ý nghĩa vì cùng một ngày 24 giờ, thời gian đi lại phục vụ người khác cũng là thời gian người chăm sóc không thể dành cho việc làm có thu nhập, học thêm, nghỉ ngơi hoặc hoạt động riêng.

Đây cũng là lý do không nên coi mọi chuyến đi ngắn là ít tốn kém. Ba chặng mỗi chặng hai kilomet có thể khó tổ chức hơn một chuyến sáu kilomet đi thẳng nếu chúng kèm ba thời hạn khác nhau, nhiều lần gửi xe, chuyển phương tiện hoặc phải đi cùng trẻ nhỏ.

Không phải làm giao thông riêng cho phụ nữ

Đưa góc nhìn giới vào giao thông không có nghĩa xây một hệ thống riêng cho nữ giới, càng không nên mặc định mọi phụ nữ đều là người chăm sóc còn nam giới thì không.

Nam giới đưa con đi học, chăm cha mẹ hoặc đi chợ cũng gặp chính những yêu cầu về thời gian và kết nối ấy. Khi nam giới chia sẻ nhiều hơn việc chăm sóc, mô hình di chuyển trong gia đình cũng có thể thay đổi. Mục tiêu cuối cùng không phải giúp phụ nữ “chịu đựng” chuỗi việc chăm sóc thuận tiện hơn để họ tiếp tục làm nhiều hơn, mà vừa thiết kế dịch vụ phù hợp với người chăm sóc, vừa tạo điều kiện để trách nhiệm ấy được chia sẻ.

Ở Việt Nam, khoảng cách thời gian chăm sóc giữa nữ và nam cho thấy câu hỏi này đáng được đưa vào dữ liệu giao thông. Nhưng hiện trong những nguồn tôi kiểm tra, chưa có một bộ số liệu quốc gia đủ mới cho phép nói phụ nữ Việt Nam thực hiện bao nhiêu chuỗi chuyến đi chăm sóc, mất thêm bao nhiêu phút hay sử dụng phương tiện nào nhiều hơn vì trách nhiệm đó. Khoảng trống này cần được giữ nguyên là khoảng trống dữ liệu, không lấp bằng tỷ lệ của nước ngoài.

Muốn nhìn thấy chuyến đi vì chăm sóc, có thể hỏi thêm gì?

- Một hành trình có bao nhiêu điểm dừng và mục đích của từng điểm?

- Người đi có đang đưa đón trẻ em, người cao tuổi hoặc người cần hỗ trợ hay không?

- Bao nhiêu thời gian dành cho đi bộ, chờ, chuyển tuyến và gửi xe giữa các chặng?

- Lịch làm việc hoặc hoạt động cá nhân đã phải thay đổi thế nào để hoàn thành việc chăm sóc?

Một phụ nữ dắt xe đạp chở hàng trong khu phố tại Hà Nội. Dữ liệu giao thông càng ghi nhận đầy đủ những mục đích và điểm dừng khác nhau, nhu cầu thực tế của người sử dụng càng dễ được nhìn thấy. Ảnh: Tan Danh/Pexels.

Những câu hỏi này có thể giúp nhà quy hoạch nhận ra giá trị của các kết nối tưởng rất nhỏ: tuyến xe đi gần trường học và cơ sở y tế, lối đi bộ thuận tiện tới chợ, chỗ đỗ hoặc lên xuống phương tiện khi đi cùng trẻ, vé chuyển tuyến không làm chi phí tăng mạnh, hay tần suất đủ đều ngoài giờ cao điểm.

Quan trọng hơn, người sử dụng cần tham gia từ lúc xác định vấn đề chứ không chỉ được hỏi sau khi một tuyến đường hoặc dịch vụ đã hoàn thành. Phụ nữ ở các nhóm tuổi, nghề nghiệp và hoàn cảnh gia đình khác nhau có thể có lịch trình rất khác nhau; một người sống một mình không có cùng nhu cầu với người đang chăm hai con nhỏ hay một cha mẹ lớn tuổi.

Bình đẳng giới trong giao thông vì thế không chỉ nằm ở việc phụ nữ và nam giới đều được bước lên cùng một chuyến xe. Nó còn nằm ở câu hỏi khó hơn: những việc khiến họ phải bước ra đường mỗi ngày có được hệ thống nhìn thấy như nhau hay không.

Khi chuyến đi đưa con, mua thức ăn hay chăm người thân được tính đúng là một phần của đời sống đô thị, công việc chăm sóc cũng bớt vô hình hơn.