Hình thức bố trí và cách trẻ sử dụng sân trường có thể ảnh hưởng đến cơ hội vận động trong giờ ra chơi. Ảnh minh họa: Ngọc Bích Kiều/Pexels.

 Một sân trường có thể rất rộng, nhưng diện tích vật lý không tự động biến thành cơ hội vui chơi như nhau. Trong giờ ra chơi, điều đáng quan tâm không chỉ là trường có bao nhiêu mét vuông sân mà còn là khu vực nào nằm ở trung tâm, hoạt động nào chiếm nhiều diện tích, ai thường sử dụng chúng và những trẻ không tham gia hoạt động đó còn những lựa chọn nào.

Một tổng quan hệ thống công bố tháng 3/2026 trên Journal of Adventure Education and Outdoor Learning đặt câu hỏi này dưới lăng kính giới. Nhóm tác giả tổng hợp 26 nghiên cứu về trẻ 5–12 tuổi, trong đó 12 nghiên cứu có can thiệp vào thiết kế sân trường và 14 nghiên cứu quan sát. Kết quả cho thấy cách chia khu vực, trang thiết bị và loại hình hoạt động có liên quan đến mức vận động cũng như lựa chọn không gian khác nhau giữa trẻ gái và trẻ trai.

Khoảng sân chung nhưng cách sử dụng không giống nhau

Trong sáu nghiên cứu được tổng quan nhắc tới, bé trai có mức vận động cao hơn bé gái trong giờ ra chơi. Một số nghiên cứu cũng ghi nhận sân thể thao, khu chơi bóng và những khoảng trống lớn thường được các nhóm bé trai sử dụng nhiều hơn, trong khi bé gái có mức vận động cao hơn tại những khu có thiết bị.

Nhưng không thể từ đó suy ra bé trai “tự nhiên thích bóng” còn bé gái “sinh ra thích những trò nhẹ nhàng hơn”. Các nghiên cứu chỉ ghi nhận mô hình sử dụng trong những bối cảnh cụ thể. Thói quen xã hội, cách người lớn tổ chức hoạt động, thiết kế sân, quan hệ giữa các nhóm trẻ và những kỳ vọng về giới đều có thể cùng tác động.

Đây cũng là điểm nối với câu chuyện khoảng cách giới trong luyện tập: cơ hội vận động không chỉ phụ thuộc vào việc một người có muốn tập hay không mà còn liên quan đến môi trường và điều kiện để họ tham gia.

Một sân trường có nhiều hình thức vận động giúp trẻ có thêm lựa chọn thay vì phụ thuộc vào một loại hoạt động duy nhất.

 Một trường hợp trong tổng quan đến từ chương trình cải tạo sân trường tại Barcelona. Sau khi bổ sung mảng xanh, đồ chơi, chỗ ngồi và giảm diện tích dành cho sân thể thao, tỷ lệ chơi tích cực tăng ở cả hai giới; tỷ lệ bé gái chỉ đứng quan sát cũng giảm. Các nghiên cứu khác cho thấy vạch màu, thiết bị chơi rời, cấu trúc leo trèo hay những khu vực có bề mặt phù hợp cũng có thể góp phần tăng vận động hoặc giảm thời gian tĩnh tại.

Tuy nhiên, toàn bộ 26 nghiên cứu trong tổng quan được thực hiện ngoài Việt Nam, chủ yếu tại châu Âu, Bắc Mỹ và Australia. Vì vậy, không thể dùng kết quả này để khẳng định sân trường Việt Nam đang tạo ra cùng một bất lợi. Điều đáng tham khảo là cách đặt câu hỏi: nếu chỉ đếm diện tích và số thiết bị, nhà trường có thể chưa biết nguồn lực ấy thực sự được trẻ sử dụng như thế nào.

Không nên sửa bằng một khu riêng cho bé gái

Một phản ứng dễ nghĩ tới là dành thêm khu vực riêng cho bé gái. Nhưng cách làm ấy có nguy cơ tạo ra một khuôn mẫu mới. Bình đẳng không phải mặc định bé gái thích trò nhẹ, bé trai cần vận động mạnh rồi chia sân theo hai nhãn giới.

UNICEF Việt Nam lưu ý rằng người lớn có thể vô thức củng cố khuôn mẫu ngay trong cách cho trẻ chơi, chẳng hạn khuyến khích bé gái ở trong nhà chơi búp bê trong khi bé trai được ra ngoài và tham gia nhiều hoạt động thể chất hơn. UNICEF khuyến nghị cả trẻ gái và trẻ trai được tiếp cận nhiều loại trò chơi để phát triển đầy đủ kỹ năng xã hội, nhận thức, sáng tạo và vận động.

Cách nhìn này gần với vấn đề định kiến giới trong thiết kế sản phẩm trẻ em. Biết một đứa trẻ là bé gái hay bé trai không đủ để biết em thích gì, cần gì hoặc muốn vận động theo cách nào.

Một nghiên cứu định tính tại hai sân chơi công cộng ở Jakarta, Indonesia, với 34 trẻ từ 6–12 tuổi cho thấy trong những không gian được khảo sát, cách tổ chức vật lý và quan hệ xã hội có thể củng cố việc các nhóm bé trai chiếm những khu vực hoạt động lớn hơn, ảnh hưởng tới khả năng tham gia của bé gái. Đây chỉ là một nghiên cứu nhỏ và không thể đại diện cho trẻ em Indonesia, càng không thể suy rộng sang Việt Nam. Nhưng nó cho thấy vị trí trung tâm hay rìa sân đôi khi phản ánh cơ hội sử dụng không gian chứ không đơn thuần là sở thích.

Việc hỏi trực tiếp học sinh về nhu cầu sử dụng sân giúp nhà trường tránh thiết kế không gian chỉ dựa trên giả định của người lớn.

 Giải pháp hợp lý hơn là tạo ra một sân trường có nhiều lựa chọn. Cùng một khoảng sân có thể có khu chơi bóng, mảng xanh, cấu trúc leo trèo, thiết bị rời, trò chơi nhóm nhỏ, chỗ ngồi nghỉ và những khoảng trống đủ linh hoạt để trẻ tự tạo trò chơi. Tổng quan năm 2026 cho rằng sự đa dạng của không gian và thiết bị là một trong những hướng có tiềm năng vừa tăng hoạt động thể chất vừa thu hẹp khác biệt trong sử dụng sân.

Cách làm ấy cũng có lợi cho những bé trai không thích bóng đá hay trò chơi cạnh tranh. Nếu phần lớn sân bị một loại hoạt động chiếm giữ, không chỉ bé gái mà mọi trẻ không thuộc nhóm đang sử dụng khu vực ấy đều có ít lựa chọn hơn. Lăng kính giới ở đây không nhằm đặt hai giới vào thế tranh giành diện tích, mà giúp phát hiện nhóm nào đang khó tiếp cận một nguồn lực vốn dành cho tất cả.

Năm học mới có thể bắt đầu bằng việc quan sát sân trường

Trong hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ giáo dục phổ thông năm học 2026–2027, Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu tổ chức hiệu quả môn Giáo dục thể chất, hoạt động thể thao và y tế trường học; đồng thời rà soát, bố trí cơ sở vật chất, sân bãi và thiết bị cho các môn thể thao tự chọn phù hợp với nhu cầu, nguyện vọng học sinh và điều kiện nhà trường.

Khoảng trống có thể bổ sung chính là quan sát cách sân bãi được sử dụng sau khi đã được bố trí. Nhà trường không nhất thiết phải chờ một dự án xây dựng lớn. Chỉ cần theo dõi nhiều giờ ra chơi trong vài ngày cũng có thể trả lời những câu hỏi cơ bản: ai thường ở giữa sân, ai tập trung sát hành lang hoặc dưới bóng cây, nhóm nào sử dụng phần diện tích lớn nhất, trẻ nào thường đứng xem và khi một nhóm rời đi thì nhóm khác có nhanh chóng sử dụng khu vực ấy hay không.

Dữ liệu có thể tách theo giới, nhưng không nên chỉ dừng ở giới. Khối lớp, độ tuổi, khả năng vận động và nhu cầu của trẻ khuyết tật cũng cần được tính đến. Sau đó, trường có thể thử những điều chỉnh nhỏ trước khi đầu tư cố định: bố trí thêm trò chơi, thay đổi một phần cách chia khu vực, đưa thiết bị rời ra sân, tăng chỗ ngồi và bóng mát hoặc tạo những khoảng không ưu tiên cho một môn thể thao duy nhất.

Quan trọng hơn, học sinh cần được hỏi. Trẻ muốn chơi gì? Có khu vực nào các em muốn sử dụng nhưng thường không vào được? Trò chơi nào đang chiếm quá nhiều chỗ? Những em ít vận động trong giờ ra chơi muốn có thêm lựa chọn nào?

Đó cũng là nguyên tắc của khả năng tiếp cận thực tế: một không gian mở cho tất cả về hình thức chưa chắc mọi nhóm đều sử dụng được với cơ hội tương đương.

Một sân trường công bằng không cần đạt tỷ lệ 50–50 ở từng mét vuông và từng phút. Sở thích cá nhân và cách trẻ hình thành nhóm chơi luôn khác nhau. Điều đáng theo dõi là một chênh lệch có kéo dài hay không, nó đến từ lựa chọn thật sự hay từ thiết kế và quy tắc sử dụng, và những trẻ không tham gia hoạt động chính có đủ phương án thay thế hay không.

Đưa câu hỏi giới vào sân trường vì thế không phải lấy chỗ của bé trai để trao cho bé gái. Mục tiêu là làm cho một nguồn lực chung có nhiều cửa bước vào hơn, để bé gái, bé trai và những trẻ có sở thích khác nhau đều có cơ hội vận động và tham gia thay vì một số em thường xuyên đứng ở rìa nhìn phần trung tâm thuộc về người khác.

Bốn câu hỏi để kiểm tra một sân trường có thực sự bao trùm

1. Trong giờ ra chơi, nhóm nào thường xuyên sử dụng phần diện tích lớn nhất?

2. Bé gái và bé trai có những lựa chọn vận động khác nhau ngoài một vài môn thể thao chính hay không?

3. Những trẻ đứng xem hoặc ở rìa sân đang lựa chọn như vậy hay không còn không gian phù hợp?

4. Sau mỗi thay đổi về sân bãi, nhà trường có hỏi lại học sinh và quan sát mức sử dụng thực tế hay không?