Một lời động viên có thể thành gánh nặng nếu người đang tổn thương phải cố bình tâm, lạc quan và mạnh mẽ để chứng minh mình đang hồi phục.

“Hãy nghĩ tích cực lên”, “Kiên nhẫn với chính mình”, “Rồi mọi chuyện sẽ ổn”. Sau một cuộc chia tay, mất mát hay giai đoạn kiệt sức, đó có thể là những lời chúng ta nhận được nhiều nhất. Người nói muốn an ủi, nhưng người nghe đôi khi lại thấy mình có thêm một việc phải làm: vượt qua nỗi buồn cho đúng cách.

Đã đau vì biến cố, họ còn day dứt vì chưa thể sống vui như lời khuyên. Một ngày không muốn gặp ai cũng có thể trở thành lý do để tự hỏi: tại sao mình vẫn yếu đuối đến vậy?

Vượt qua nỗi buồn cho đúng cách chứ không "nghe lời khuyên"

Có thể gọi tình thế ấy là “bẫy chữa lành”: quá trình hồi phục bị biến thành một yêu cầu phải hoàn thành. Đây là cách diễn đạt về một áp lực tâm lý, không phải tên một chẩn đoán. Điều cần xem lại là sự kỳ vọng được đặt lên người đang tổn thương, khi lời khuyên đi nhanh hơn khả năng thực hiện của họ.

Vì sao lời khuyên đúng vẫn có thể khó làm

Nhìn một sự việc theo góc khác có thể giúp giảm cảm xúc tiêu cực. Trong tâm lý học, tái đánh giá nhận thức là thay đổi cách diễn giải tình huống để điều chỉnh phản ứng cảm xúc. Tuy nhiên, khả năng lựa chọn và sử dụng cách này còn tùy vào hoàn cảnh, mức độ cảm xúc và nguồn lực của mỗi người.

Năm 2011, Gal Sheppes và cộng sự công bố trên Psychological Science ba thí nghiệm cho thấy: khi cảm xúc tiêu cực có cường độ thấp, người tham gia có xu hướng chọn tái đánh giá; khi cường độ cao, họ thiên về chuyển hướng chú ý. Kết quả gợi ý rằng cách điều hòa cảm xúc được lựa chọn có thể thay đổi theo mức độ khó chịu, thay vì có một chiến lược phù hợp cho mọi thời điểm.

Nghiên cứu này không có nghĩa người đau khổ mất hoàn toàn khả năng suy nghĩ tích cực. Chuyển hướng chú ý tạm thời cũng không đồng nghĩa với né tránh vấn đề kéo dài. Nhưng từ đó có thể hiểu vì sao yêu cầu một người lập tức tìm ra mặt tốt của biến cố đôi khi chưa phù hợp với trạng thái của họ.

Người vừa trải qua đổ vỡ có thể cần một bữa ăn cùng bạn thân trước khi sẵn sàng nhìn lại mối quan hệ. Người kiệt sức có thể cần được chia sẻ công việc trước khi đủ sức lập kế hoạch mới. Những hỗ trợ cụ thể ấy giúp lời động viên có chỗ để bắt đầu.

Khi nỗi buồn đi cùng cảm giác mình kém cỏi

Áp lực xuất hiện khi người đang buồn xem sự hồi phục như một bài kiểm tra. Đọc sách, tập luyện, gặp bạn bè rồi mà vẫn khóc, họ có thể kết luận rằng mình chưa cố gắng đủ. Nỗi đau ban đầu vì thế đi kèm một sự phán xét về chính bản thân.

Phân tích tổng hợp của Teresa López-Castro và cộng sự, công bố năm 2019 trên Journal of Traumatic Stress, tổng hợp 25 nghiên cứu với 3.663 người tham gia. Nhóm tác giả ghi nhận mối tương quan giữa cảm giác xấu hổ và triệu chứng rối loạn stress sau sang chấn, với hệ số r = 0,49. Đây là bằng chứng về mối liên hệ, không chứng minh lời khuyên tích cực gây ra rối loạn, cũng không cho phép đồng nhất mọi nỗi buồn với sang chấn tâm lý.

TLGIA

Dù vậy, kết quả nhắc người đồng hành cần thận trọng với những câu nói dễ gợi sự kém cỏi. Những lời như “Chuyện có vậy mà buồn mãi” hay “Người khác còn khổ hơn” có thể khiến người nghe ngại chia sẻ tiếp. Một cách đáp lại gần gũi hơn là thừa nhận điều họ đang trải qua và hỏi xem mình có thể giúp gì.

Thay cho yêu cầu phải mạnh mẽ, có thể đề nghị cùng ăn tối, đi bộ một đoạn hoặc phụ một việc đang khiến họ quá tải. Người đang mệt cũng có quyền chưa nhận lời, chưa biết mình cần gì, hoặc chỉ muốn được lắng nghe.

Một điểm tựa và một việc vừa sức

Trong bài viết về thuyết nền tảng xã hội đăng trên Current Opinion in Psychology năm 2015, James A. Coan và David A. Sbarra đề xuất rằng các mối quan hệ xã hội có thể giúp con người giảm gánh nặng khi ứng phó với nguy cơ và theo đuổi mục tiêu. Góc nhìn này đặt sự kết nối vào một vị trí đáng chú ý trong cách chúng ta hiểu về nguồn lực ứng phó.

Vận dụng vào đời sống, một điểm tựa có thể là người thân biết lắng nghe, người bạn giữ liên lạc hoặc nhà chuyên môn hỗ trợ khi cần. Giá trị của sự hiện diện nằm ở cảm giác được tôn trọng và an toàn; người đồng hành không nhất thiết phải có ngay lời giải cho mọi chuyện.

Bên cạnh sự kết nối, những việc nhỏ có thể tạo một nhịp sinh hoạt dễ tiếp cận hơn. Với người đang thấy mọi thứ quá sức, mục tiêu trước mắt có thể là chuẩn bị một bữa ăn, bước ra ngoài vài phút hoặc nhắn tin cho một người tin cậy.

Cách tiếp cận này có điểm gần với kích hoạt hành vi, một phương pháp trị liệu trầm cảm sử dụng việc theo dõi và lên lịch hoạt động để giúp người bệnh kết nối trở lại với những trải nghiệm có ý nghĩa. Phân tích tổng hợp của David Ekers và cộng sự trên PLoS ONE năm 2014, gồm 26 thử nghiệm ngẫu nhiên với 1.524 người tham gia, ủng hộ hiệu quả của phương pháp. Các tác giả cũng lưu ý chất lượng phần lớn nghiên cứu còn thấp và thời gian theo dõi ngắn.

Một vài hoạt động tự thực hiện không tương đương với cả một liệu trình. Tuy nhiên, nguyên tắc chọn việc vừa sức có thể gợi ra cách bắt đầu: làm một việc cụ thể rồi điều chỉnh theo khả năng, thay vì chờ đến khi tinh thần hoàn toàn sẵn sàng. Nếu hôm nay chưa làm được, kế hoạch vẫn có thể thu nhỏ hoặc cần thêm sự hỗ trợ.

Hồi phục không cần một màn chứng minh

Trong bài tổng quan trên American Psychologist năm 2004, George A. Bonanno nhấn mạnh khả năng thích ứng sau mất mát và các sự kiện có thể gây sang chấn, đồng thời phân biệt những kiểu diễn tiến khác nhau. Điều đó giúp tránh việc áp một lộ trình chung cho tất cả mọi người.

Còn Eranda Jayawickreme và Laura E. R. Blackie, trong bài viết năm 2014 trên European Journal of Personality, bàn về bằng chứng và tranh luận quanh sự trưởng thành sau sang chấn. Từ những thảo luận ấy, không nên mặc định rằng ai trải qua nghịch cảnh cũng phải trở nên tốt đẹp hơn, hoặc phải sớm tìm được ý nghĩa cho điều đã xảy ra.

Với người đang hồi phục, một ngày khó khăn chưa đủ để kết luận mọi nỗ lực trước đó đã mất đi. Với người đồng hành, sự kiên nhẫn có thể bắt đầu từ việc thôi thúc giục họ kể một câu chuyện tích cực về nỗi đau của mình.

Nếu tình trạng buồn bã, mất ngủ hoặc khó duy trì sinh hoạt kéo dài hay nặng lên, việc tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần là một lựa chọn cần được hỗ trợ. Sự quan tâm của gia đình, bạn bè có thể tiếp tục đồng hành trong quá trình ấy.

Đôi khi, câu nói giúp một người bớt cô độc chỉ là: hôm nay bạn đang rất mệt, tôi có thể ngồi đây cùng bạn. Khi sự hồi phục thôi là một điều phải chứng minh, họ có thêm khoảng trống để bước tiếp theo nhịp của mình.