Nhà bạn có một em bé cứ “đụng nhẹ là bùng nổ” không? Một giây trước còn vui vẻ, giây sau chỉ vì tòa nhà xếp hình bị đổ, phim hoạt hình kết thúc hoặc bố mẹ nói thêm một câu “đến giờ đi ngủ rồi” là trẻ lập tức đổi sắc mặt, khóc lăn lộn, thậm chí cầm đồ vật ném xuống đất.

Đứng bên cạnh, người lớn cũng thấy huyết áp tăng theo. Đạo lý đã nói không biết bao nhiêu lần, quát cũng quát rồi, dỗ cũng dỗ rồi, nhưng trẻ cứ như bị cảm xúc “bắt cóc”, hoàn toàn không thể dừng lại. Cuối cùng bố mẹ kiệt sức, con khóc đến nấc lên, cả hai bên đều chẳng vui vẻ gì.

Điều khiến người chăm con khó chịu nhất lúc này có lẽ là nghe một người khác đứng bên cạnh nói: “Sao lại làm con khóc nữa rồi?” hoặc “Đứa trẻ này sao mà không nghe lời thế, chắc phải đánh một trận mới được”.

Nhưng thực ra, không hẳn là trẻ cố tình chống đối, cũng không có nghĩa bố mẹ không biết dạy con. Cảm xúc của trẻ giống như một cơn giông mùa hè, đến nhanh và cũng có thể đi rất nhanh. Vấn đề là não bộ của trẻ vẫn đang phát triển, khả năng kiểm soát những “cơn bão cảm xúc” bất ngờ ấy còn hạn chế.

Một số nghiên cứu tâm lý cho thấy những hành vi như cưỡng ép, hung hăng hoặc phá phách ở trẻ đôi khi có liên quan đến việc căng thẳng bên trong không được giải tỏa một cách phù hợp. Vì vậy, thay vì chỉ cố gắng đè nén cảm xúc của trẻ, người lớn có thể giúp con tìm một “lối thoát” an toàn. Và vận động chính là một trong những cách điều chỉnh cảm xúc tự nhiên, dễ thực hiện.

Vận động – cho cảm xúc một lối thoát

Nhiều người sẽ hỏi: “Chạy nhảy vài vòng thật sự có thể giúp trẻ bớt nóng nảy sao?”. Câu trả lời là có cơ sở cả về sinh lý lẫn tâm lý.

Về mặt cơ thể, khi trẻ căng thẳng, tức giận hoặc bất an, cơ thể giống như một nồi nước đang sôi. Lúc này, các hoạt động như chạy, nhảy, đấm bao cát, chơi bóng hoặc vận động đến toát mồ hôi có thể giúp cơ thể tiêu hao năng lượng, điều hòa nhịp thở và chuyển sự chú ý khỏi cảm xúc đang lên cao. Sau một khoảng vận động phù hợp, nhiều trẻ sẽ dễ trở về trạng thái ổn định hơn.

Về mặt tâm lý, vận động cũng giống như một lớp học sống động. Khi trẻ đá bóng vào khung thành, nhảy qua được một chướng ngại vật hay hoàn thành một động tác mới, cảm giác “mình làm được rồi” sẽ dần tạo nên sự tự tin. Tất nhiên, vận động không phải lúc nào cũng thành công. Trẻ sẽ có lúc ngã, làm mãi chưa được, thua cuộc rồi bật khóc. Nhưng chính trong những lần vấp ngã, đứng dậy và thử lại ấy, khả năng chịu thất bại của trẻ được rèn luyện từng chút một.

Vận động còn giúp trẻ học cách hiểu bản thân, tự động viên mình, chấp nhận việc có lúc không như ý, kiểm soát sự tức giận và vực dậy khi thất vọng. Đây là những trải nghiệm mà đôi khi bố mẹ có nói hàng trăm lần cũng khó thay thế được.

Chọn đúng kiểu vận động, hiệu quả sẽ tốt hơn

Không có một môn thể thao nào phù hợp với mọi đứa trẻ. Cha mẹ có thể dựa vào độ tuổi, tính cách và sở thích của con để lựa chọn.

Nhóm vận động aerobic như chạy bộ, đi bộ nhanh, bơi lội, nhảy dây có nhịp điệu tương đối ổn định, phù hợp để giải phóng căng thẳng tích tụ. Duy trì đều đặn một khoảng thời gian vừa sức có thể giúp trẻ thư giãn và cải thiện tâm trạng.

Các môn bóng như cầu lông, bóng chuyền, bóng rổ, bóng đá có tính tương tác cao và luật chơi rõ ràng. Không chỉ rèn sự phối hợp cơ thể, những môn này còn giúp trẻ học cách chờ lượt, phối hợp với người khác và tuân thủ quy tắc. Khi phải tập trung vào bắt bóng, chuyền bóng hay ghi điểm, những cảm xúc vụn vặt cũng có thể tạm thời được đẩy sang một bên.

Nhóm vận động đòi hỏi kỹ năng như đạp xe, leo núi, boxing, taekwondo cần sự tập trung và kiên trì. Với những trẻ dễ nôn nóng, việc học từng động tác, chờ đến lượt, làm đúng trình tự có thể giúp rèn khả năng kiểm soát bốc đồng và sự kiên nhẫn.

Nhóm vận động mang tính biểu đạt như múa, thể dục nhịp điệu, thể dục dụng cụ lại phù hợp với những trẻ hướng nội hoặc khó diễn đạt cảm xúc bằng lời. Có những lúc trẻ ấm ức nhưng không biết phải nói thế nào, được vận động theo âm nhạc cũng có thể giúp cơ thể thả lỏng và cảm xúc dịu xuống.

Mỗi độ tuổi cần một cách đồng hành khác nhau

Với trẻ 3–4 tuổi, cảm xúc còn dao động mạnh trong khi khả năng diễn đạt bằng lời vẫn hạn chế. Giai đoạn này không cần quá chú trọng kỹ thuật. Các trò chơi vận động cùng bố mẹ như đuổi bắt, ném bắt bóng, chơi “mèo đuổi chuột”, “cá sấu lên bờ”… càng vui càng tốt. Điều quan trọng là để trẻ cảm thấy vận động đồng nghĩa với niềm vui, chứ không phải thêm một “môn học” mới.

Với trẻ 5–6 tuổi, con đã bắt đầu hiểu những luật chơi đơn giản và có thể tham gia các trò chơi có tổ chức hơn. Tuy nhiên, trẻ dưới 6 tuổi vẫn còn khó kiểm soát cảm xúc, vì vậy cha mẹ không nên đặt quá nhiều áp lực thắng thua. Đừng lúc nào cũng hỏi “Ai thắng?”, “Ai thua?”. Để trẻ tận hưởng quá trình đôi khi quan trọng hơn kết quả.

Với trẻ 7–9 tuổi, khả năng điều chỉnh cảm xúc đã tiến bộ rõ hơn. Đây là lúc con có thể bắt đầu học những kỹ năng phức tạp hơn như bơi, bóng rổ, trượt patin… Cha mẹ có thể cho trẻ thử nhiều môn để tìm ra điều mình thực sự thích, đồng thời hướng dẫn con nhìn nhận thắng thua một cách bình thường: thắng thì vui, thua cũng không sao, lần sau thử tiếp.

Từ 10 tuổi trở lên, trẻ có thể thử những hoạt động thử thách hơn. Ở giai đoạn này, mục tiêu quan trọng không phải học được bao nhiêu kỹ thuật mà là biến vận động thành một phần của lối sống. Cuối tuần cùng nhau leo núi, sau giờ học chơi bóng nửa tiếng… để vận động dần trở thành công cụ điều chỉnh cảm xúc mà trẻ có thể sử dụng lâu dài.

Một vài “cái bẫy” cha mẹ nên tránh

Trẻ không chịu vận động thì làm sao? Đừng vội ép. Hãy thử hỏi xem con thấy chán, sợ mình làm không tốt hay đơn giản là không thích môn đó. Có thể giấu vận động vào trò chơi: trẻ thích phiêu lưu thì tổ chức “săn kho báu” ngoài trời, thích xe thì thi đạp xe hoặc chạy xe chòi chân. Hứng thú mới là động lực bền nhất.

Trẻ rất dễ bỏ cuộc thì sao? Hãy chia mục tiêu thành những bước nhỏ để trẻ liên tục có cảm giác thành công. Ví dụ học nhảy dây, trước tiên tập quay dây, sau đó nhảy qua một lần, rồi mới tăng dần. Đừng ngay từ đầu đã yêu cầu nhảy liên tục hàng chục hay hàng trăm cái.

Vận động xong trẻ lại càng kích động thì sao? Có thể cường độ hoặc thời gian vận động đang quá cao. Hãy giảm xuống, sau khi chơi xong đừng dừng đột ngột mà cho trẻ giãn cơ, đi bộ chậm hoặc cùng nhau hít thở sâu để cơ thể và cảm xúc từ từ “hạ cánh”.

Chỉ thích thi đấu, ngày thường lại không chịu vận động? Có thể người lớn đã vô tình đặt nặng chuyện thắng thua. Trong cuộc sống hằng ngày, nên tăng các trò chơi hợp tác, giảm sự cạnh tranh và giúp trẻ cảm nhận rằng vận động tự nó đã là một điều vui, không nhất thiết phải đứng nhất.

Nói cho cùng, quản lý cảm xúc không phải là loại bỏ cảm xúc của trẻ mà là giúp con học cách sống cùng chúng. Lần tới, khi “con quái vật cảm xúc” lại xuất hiện, bố mẹ không nhất thiết phải lập tức giảng giải hay nổi nóng. Có thể thử thay giày, đưa con ra ngoài chạy một vòng, chơi bóng hoặc vận động cùng nhau.

Đôi khi, một khoảng thời gian được chạy nhảy, đổ mồ hôi và giải phóng năng lượng lại hiệu quả hơn rất nhiều so với một bài giảng dài.