Không ít gia đình về quê tảo mộ sau nhiều năm xa cách đã rơi vào cảnh "dở khóc dở cười": Không tìm thấy mộ người thân, lối đi bị chắn, cỏ mọc um tùm, thậm chí phải trèo qua mộ nhà khác. Đằng sau những tình huống tưởng chừng cá biệt ấy là câu chuyện quy hoạch và quản lý nghĩa trang ở nhiều địa phương vẫn còn bỏ ngỏ.

Tìm mộ người thân như lạc vào "ma trận"

"Đứng giữa nghĩa trang mà không biết mộ ông bà ở đâu" - đó là trải nghiệm mà chị Quỳnh Thư (38 tuổi, Quảng Ninh) nhớ mãi trong lần về Thanh Hóa dịp Thanh minh năm ngoái.

Nhiều năm sống xa quê, khi trở lại, chị Thư gần như không nhận ra khu nghĩa trang cũ. Những lối đi quen thuộc đã mất dấu, cỏ dại mọc cao ngang người, các phần mộ xây chen chúc, cao thấp lẫn lộn như một "mê cung". Sau gần một giờ len lỏi, vừa vạch cây vừa gọi điện hỏi han khắp nơi, chị mới xác định được vị trí mộ ông bà.

Nhưng trớ trêu là, tìm được mộ rồi lại chưa thể vào ngay. Muốn thắp hương, cả nhà phải men theo những lối đi hẹp, có đoạn chỉ đặt lọt một bàn chân, rồi lần lượt trèo qua năm khu mộ khác mới tiếp cận được phần mộ nhà mình.

"Có chỗ còn cắm biển 'cấm đi đường này', 'không trèo qua mộ'. Nhưng nếu không trèo thì cũng không còn đường nào để vào. Mọi người nhìn nhau ái ngại, vừa ngại vừa lúng túng, mà vẫn phải đi", chị Thư kể.

Không chỉ riêng trường hợp của chị Thư, việc lúng túng khi tìm lại mộ phần sau thời gian dài xa quê là tình trạng khá phổ biến.

"Lần trước về, tôi vẫn nhớ mang máng là đi qua cây đa, rẽ trái rồi xuống một con dốc là tới. Nhưng năm nay quay lại thì… không còn thấy dốc đâu, cây cũng mất, thay vào đó là đường bê tông chạy ngang qua", anh Minh (45 tuổi, hiện sống ở Đồng Nai) kể lại sau một buổi sáng loay hoay giữa nghĩa trang quê nhà.

Nhiều năm xa quê, ký ức về đường đi dần không còn trùng khớp với thực tế. Con đường đất ngày xưa giờ đã mở rộng cho ô tô đi lại, những mốc quen thuộc biến mất, khiến việc tìm lại phần mộ ông bà trở nên khó khăn hơn.

Theo anh Minh, chuyện di dời hay chỉnh trang nghĩa trang là điều khó tránh, nhưng với nhiều gia đình, đây vẫn là vấn đề khá nhạy cảm. "Không phải ai cũng sẵn sàng động đến mồ mả. Nhiều người biết là cần quy hoạch lại cho gọn gàng hơn, nhưng khi nghĩ đến chuyện di dời thì vẫn còn rất nhiều đắn đo", anh chia sẻ.

Mất "dấu mốc" quen thuộc khiến việc tìm lại mộ phần trở nên khó khăn hơn - Ảnh: duyhanoipho

Không chỉ dừng ở chuyện "không tìm thấy đường", nhiều người còn rơi vào những tình huống trớ trêu hơn. Có gia đình đi đúng vị trí cũ nhưng không nhận ra mộ người thân vì xung quanh đã xây mới san sát, mộ sau cao hơn, lớn hơn che kín mộ trước.

Có người đứng ngay cạnh mà vẫn không dám chắc "đây có phải mộ nhà mình không", phải gọi điện cầu cứu họ hàng, dò từng chi tiết nhỏ như tên, năm sinh trên bia. Thậm chí, có trường hợp đi vòng vèo giữa trưa nắng, hết lối này sang lối khác, trèo qua nhiều ngôi mộ mới vào được vị trí nghi là của gia đình, nhưng đến nơi mới phát hiện... nhầm!

Quy hoạch nghĩa trang: Không còn là chuyện riêng của mỗi gia đình

Thực tế, nhiều nghĩa trang dân sinh không được quy hoạch bài bản ngay từ đầu. Mỗi gia đình tự chọn vị trí, tự xây dựng theo nhu cầu, dẫn đến tình trạng "mạnh ai nấy làm". Theo thời gian, mật độ mộ dày lên, không gian bị chia cắt, lối đi thu hẹp, cây cỏ không được cắt tỉa thường xuyên… khiến việc thăm viếng ngày càng trở nên khó khăn. Những tình huống tưởng chừng "bi hài" vì thế không còn là cá biệt, mà phản ánh một bất cập kéo dài: Thiếu quy hoạch đồng bộ và quản lý lâu dài.

Dịp Tết hoặc Thanh minh hay ngày giỗ kỵ đi tảo mộ ông bà lại thấy cỏ mọc um tùm - Ảnh: Tuấn ở nhật

Không chỉ dừng ở câu chuyện cá nhân, nhiều chuyên gia nhìn nhận đây là vấn đề mang tính hệ thống. Nghĩa trang không đơn thuần là nơi an táng, mà còn là một phần của hạ tầng xã hội. Khi không được quy hoạch bài bản, những bất cập sẽ dần bộc lộ theo thời gian: Từ mất mỹ quan, ô nhiễm môi trường đến xung đột trong sử dụng không gian chung.

Việc thăm viếng đôi khi trở nên khó khăn khi người dân phải đi vòng hoặc trèo qua các phần mộ khác do lối đi bị lấn chiếm. Khi các phần mộ đã được bê tông hóa kiên cố, việc điều chỉnh, sắp xếp lại gần như không khả thi nếu không có quy hoạch tổng thể từ đầu.

Từ đó, chuyên gia cho rằng cần có hướng đi căn cơ hơn, bắt đầu từ việc quy hoạch lại nghĩa trang theo mô hình tập trung, đồng bộ, có hàng lối rõ ràng, tiến tới hạn chế chôn cất tại các khu tự phát. Việc này cần thực hiện từng bước, có lộ trình để người dân dần thích nghi, thay vì thay đổi đột ngột.

Về phía chính quyền địa phương

Nhiều địa phương đã bắt đầu siết chặt quản lý nghĩa trang bằng cách:

- Quy hoạch lại khu nghĩa trang tập trung, phân lô rõ ràng, có lối đi chung

- Ban hành quy định về kích thước, chiều cao mộ, tránh tình trạng xây dựng tùy tiện

- Tổ chức phát quang, vệ sinh định kỳ, đảm bảo cảnh quan và lối đi

- Hạn chế hoặc dừng cấp phép chôn cất tại các khu tự phát, chuyển dần sang mô hình nghĩa trang tập trung

Tuy nhiên, việc triển khai trên thực tế vẫn cần thời gian, đặc biệt ở các vùng nông thôn, nơi tập quán an táng đã tồn tại lâu đời và khó thay đổi trong thời gian ngắn.

Về phía mỗi gia đình

Bên cạnh vai trò của chính quyền, ý thức của từng gia đình cũng đóng vai trò quan trọng:

- Xây dựng trong phạm vi cho phép, không lấn chiếm lối đi chung

- Giữ gìn vệ sinh, phát quang khu vực xung quanh phần mộ

- Ghi chép, đánh dấu rõ vị trí mộ phần để con cháu dễ nhận biết về sau

- Cân nhắc lựa chọn những khu nghĩa trang có quy hoạch rõ ràng, đặc biệt với những gia đình sinh sống xa quê

Trong bối cảnh nhiều người trẻ rời quê lên thành phố sinh sống, khoảng cách địa lý ngày càng xa, việc lựa chọn nơi an nghỉ cho người thân không chỉ là câu chuyện tâm linh mà còn liên quan đến sự thuận tiện lâu dài cho việc thăm viếng, chăm sóc.

Nhiều gia đình phải dùng máy cắt cỏ để dọn dẹp xung quanh mộ phần - Ảnh: vien4078

Lời kết

Những câu chuyện tìm mộ như "lạc vào mê cung" có thể khiến người nghe bật cười, nhưng phía sau đó là không ít phiền toái, thậm chí là cảm giác áy náy của con cháu khi không thể chăm sóc phần mộ tổ tiên được chu đáo.

Trong bối cảnh quỹ đất ngày càng hạn chế và nhu cầu ngày một tăng, bài toán quy hoạch và quản lý nghĩa trang không còn là câu chuyện riêng lẻ, mà đòi hỏi cách tiếp cận dài hạn và đồng bộ hơn. Không chỉ để khắc phục những bất cập hiện hữu, đây còn là cách gìn giữ sự trang nghiêm cho nơi an nghỉ và mang đến sự an tâm cho những người ở lại.