Gần đây, mạng xã hội Trung Quốc tranh cãi dữ dội trước hình ảnh tại một trường "đặc huấn" ở Từ Châu (Giang Tô), nơi những đứa trẻ bị cho là nổi loạn phải ôm theo búp bê khi ăn cơm, học bài, sinh hoạt… với mục đích "trải nghiệm cảm giác làm cha mẹ" để biết ơn công lao sinh thành dưỡng dục.

Trong video lan truyền, các em ngồi ngay ngắn, mỗi người ôm một em bé giả trên tay. Nhà trường cho rằng đây là hình thức giáo dục lòng biết ơn, giúp trẻ hiểu cha mẹ đã vất vả thế nào khi nuôi con khôn lớn.

Nhưng rất nhiều người đặt câu hỏi: Một đứa trẻ ôm búp bê vài tiếng đồng hồ thì thật sự học được điều gì? Hay đây chỉ là một kiểu "giáo dục bằng hình thức" khiến phụ huynh cảm thấy yên tâm?

Nhiều người cho rằng, vấn đề lớn nhất của mô hình này nằm ở chỗ: nó không dạy trẻ sự đồng cảm thật sự, mà chủ yếu đang huấn luyện sự phục tùng và khả năng diễn cho đúng kỳ vọng.

Bởi chăm sóc một em bé thật chưa bao giờ chỉ là hành động bế trên tay. Điều khiến cha mẹ kiệt sức là những đêm mất ngủ, là khi con vừa ngủ thì lại khóc, vừa ngồi xuống ăn thì con nôn ói, đang sốt vẫn phải bế con đi bệnh viện… Những điều đó, một con búp bê im lặng hoàn toàn không thể tái hiện. Đứa trẻ có thể thấy hoạt động này khá vui, thậm chí thú vị hơn ngồi học. Nhưng để từ đó hiểu được nỗi cực nhọc của cha mẹ thì quá xa vời.

Nhiều ý kiến cũng cho rằng thứ mà các trường kiểu này thật sự tạo ra là một hình ảnh ngoan ngoãn để người lớn hài lòng. Một đứa trẻ trước đây chống đối, vào trường rồi biết ôm búp bê, ngồi im, trả lời lễ phép… rất dễ khiến phụ huynh tin rằng con mình đã biết điều hơn.

Tuy nhiên, sự ngoan ngoãn ấy chưa chắc đến từ sự thấu hiểu, mà có thể chỉ là phản ứng thích nghi trong môi trường kỷ luật nghiêm ngặt: làm theo thì yên ổn, chống đối thì rắc rối.

"Biết ơn là cảm xúc tự phát từ bên trong. Còn phục tùng là sự thỏa hiệp từ bên ngoài. Hai điều này rất dễ bị đánh tráo", 1 người nhấn mạnh.

Một khái niệm tâm lý được nhắc đến là "lao động cảm xúc", tức con người có thể bị yêu cầu phải biểu hiện ra một cảm xúc nào đó, nhưng không có nghĩa họ thật sự cảm thấy như vậy.

Đứa trẻ có thể nói: "Con hiểu mẹ vất vả rồi", nhưng trong đầu chỉ nghĩ: "Bao giờ hoạt động này mới kết thúc?". Khi việc thể hiện lòng biết ơn trở thành một nhiệm vụ phải hoàn thành, trẻ dần học cách tách rời cảm xúc thật và hành vi bên ngoài.

Điều đáng lo hơn là lâu dần, trẻ có thể mất luôn khả năng rung động thật sự trước những hy sinh chân thành, vì mọi thứ đều biến thành vai diễn.

Nhiều phụ huynh dễ bị thuyết phục bởi các hình ảnh kiểu này vì trong lòng họ vốn đã mang cảm giác bất an và áp lực khi nuôi dạy con. Họ cần nhìn thấy “bằng chứng” rằng con đang thay đổi, rằng quyết định gửi con vào trường đặc huấn là đúng. Và một khung hình với đứa trẻ ôm búp bê, ngồi im lặng, nghe lời… trở thành thứ bằng chứng dễ tạo cảm giác an tâm nhất.

Đây không hẳn là giáo dục mà giống một cuộc trao đổi. Nhà trường đưa ra hình ảnh mà phụ huynh muốn thấy, còn phụ huynh trao lại sự công nhận.

Thay vì những mô hình mang tính trình diễn, nhiều chuyên gia cho rằng giáo dục lòng biết ơn hiệu quả nhất lại nằm ở những điều rất đời thường: để trẻ thật sự chia sẻ việc nhà, trải nghiệm sự mệt mỏi của lao động, nhìn thấy cha mẹ cũng có lúc kiệt sức và cần giúp đỡ. Một đứa trẻ tự tay rửa bát mỗi ngày, tự dọn phòng, phụ mẹ lau nhà… sẽ hiểu cảm giác mệt thật hơn nhiều so với việc ôm một con búp bê không biết khóc.

Quan trọng hơn, cha mẹ cũng cần học cách yêu thương mà không biến sự hy sinh thành áp lực vô hình. Bởi khi trẻ cảm nhận được tình yêu vô điều kiện, lòng biết ơn sẽ đến một cách tự nhiên, chứ không phải vì bị ép phải “biết ơn”.

Đừng biến cảm xúc thành bài kiểm tra. Trẻ con không ngốc và người lớn cũng không nên tự dối mình bằng những màn trình diễn cảm động.