Ngày 16/4 vừa qua, cậu bé Tôn Điển Phong, 8 tuổi, theo gia đình về quê ở thị trấn Đại Doanh, huyện Trang Hà, thành phố Đại Liên, tỉnh Liêu Ninh để mừng thọ bà nội. 

Buổi chiều, cả nhà lên núi hái rau dại. Đang loăng quăng chơi một mình, cậu bé bỗng chạy đến kéo tay bố, chỉ vào một đám cỏ mọc kín sườn núi và nói chắc như đinh đóng cột: "Bố ơi, dưới núi này có vàng!"

Bố cậu bé, ông Tôn, nhìn đám cỏ mà không nhận ra loại gì. Ông rút điện thoại, mở ứng dụng AI chụp ảnh nhận dạng. Kết quả hiện lên: đây là cây mộc tặc (Equisetum arvense), loài dương xỉ mà dân gian thường gọi là "cỏ thăm vàng" hay "cỏ vàng". Ứng dụng còn chú thích thêm rằng loại cây này thường mọc cộng sinh với các khu vực có kim loại quý trong lòng đất, đặc biệt là vàng.

Chưa tin hẳn, hai bố con tiếp tục lần theo sườn núi tìm kiếm nhưng không đào bới gì. Họ nhặt thêm được vài mảnh đá lấp lánh, đưa lên ứng dụng nhận dạng lần nữa: đó là đá chứa mica đen (hay còn được biết đến phổ biến với tên gọi khoa học là Biotite, là một loại khoáng chất silicat thuộc nhóm mica). Ông Tôn nhận ra cây mộc tặc mọc dày đặc trong phạm vi gần 5 km quanh đó, gần như không xen lẫn loại cây nào khác. Ông lập tức trình báo sự việc lên cơ quan tài nguyên địa phương.

Chuyên gia vào cuộc: nhiều khả năng có vàng, nhưng chưa thể kết luận

Nhận được thông tin, Viện Khảo sát Địa chất tỉnh Liêu Ninh cử chuyên gia Vương Hải Bằng xem xét hình ảnh và video mà ông Tôn cung cấp. Ông Vương xác nhận hai điều: cây trong video đúng là mộc tặc, và các mảnh lấp lánh trong đá đúng là mica đen.

Tuy nhiên ông cũng làm rõ ngay: mộc tặc chỉ là cây gợi ý, không phải bằng chứng. Loài cây này có rễ tiết ra axit hữu cơ làm giảm độ pH của đất, từ đó kích hoạt và hấp thụ các ion vàng khó tan, vì vậy chúng hay xuất hiện ở những vùng đất giàu kim loại nặng. Nhưng không phải nơi nào có mộc tặc cũng có vàng, nhất là khi khu vực đó nằm xa các mỏ đã được ghi nhận. Mica đen cũng vậy, xuất hiện phổ biến trong nhiều loại đá bình thường, không thể dùng làm bằng chứng đứng một mình.

Điều thực sự khiến chuyên gia chú ý hơn lại là một tấm ảnh khác trong bộ ảnh của ông Tôn: một khối đá màu nâu rỉ sét, cứng chắc, đặc trưng của loại đá silic bị quặng sắt hóa, thường đi kèm với các mỏ vàng. Kết hợp ba dấu hiệu cùng lúc gồm mộc tặc mọc thành vùng dày đặc, mica đen và loại đá đặc trưng này, ông Vương Hải Bằng nhận định khu vực đó nhiều khả năng có chứa vàng. Kết luận chính thức vẫn phải chờ phân tích hóa học chuyên sâu.

Đoàn địa chất xuống thực địa, phát hiện điều bất ngờ

Ngày 24/4, đoàn công tác gồm chuyên gia từ Viện Khảo sát Địa chất tỉnh Liêu Ninh và cán bộ Cục Tài nguyên thiên nhiên huyện Trang Hà đã trực tiếp có mặt tại thị trấn Đại Doanh để khảo sát thực địa.

Trưởng nhóm khảo sát Mã Văn Pha cho biết sau thăm dò ban đầu, đoàn phát hiện một dải biến chất tại khu vực này, rộng từ 1,5 đến 2 mét, kéo dài khoảng 100 mét. Đoàn đã lấy mẫu đất đá mang về phân tích. Khu vực xung quanh cũng được tăng cường tuần tra và bảo vệ ngay sau đó.

Phía Cục Tài nguyên thiên nhiên huyện Trang Hà cho biết thêm: vùng này vốn có điều kiện địa chất thuận lợi để hình thành mỏ khoáng sản. Hiện đã có một mỏ vàng quy mô trung bình đang khai thác trong vùng, và ít nhất hai khu vực khác đang được khảo sát vì có tiềm năng. Manh mối do bé Tôn Điển Phong phát hiện đã được tiếp nhận chính thức, mẫu vật đang chờ kết quả giám định. Nếu phân tích xác nhận có vàng, thông tin sẽ được đưa vào dữ liệu phục vụ các bước khảo sát tiếp theo.

Các chuyên gia cũng nhắc lại: dù ai phát hiện dấu hiệu tương tự, đều phải trình báo ngay cơ quan chức năng. Tự ý thăm dò hoặc khai thác là hành vi vi phạm pháp luật.

Điều đáng quý nhất trong câu chuyện này không phải là mỏ vàng

Ông Tôn chia sẻ rằng ngay từ đầu ông đã nhắc con: mọi phát hiện khoáng sản đều phải báo cơ quan có thẩm quyền, vì đó là tài sản của nhà nước. Phản ứng của ông được cộng đồng mạng Trung Quốc khen ngợi rộng rãi. Nhưng câu chuyện này hút hàng chục triệu lượt xem không chỉ vì cái kết có thể có vàng thật.

Điều người ta thực sự dừng lại suy nghĩ là hình ảnh một đứa bé lớp 2 nhận ra loài cây mà chính bố mình còn không biết, rồi dùng kiến thức đó để đặt ra một giả thuyết địa chất hoàn toàn có cơ sở. Trong khi đó, người lớn trong câu chuyện, ông bố, phải rút điện thoại ra và hỏi AI.

Không ai chê ông Tôn vì điều đó. Nhưng sự tương phản ấy lại nói lên điều gì đó rất đáng nghĩ: ở thời điểm mà AI có thể trả lời gần như mọi câu hỏi chỉ sau vài giây, thứ thực sự tạo ra sự khác biệt lại là kiến thức được tích lũy chủ động từ trước đó, trước khi có câu hỏi cần tra.

Bé Tôn Điển Phong không tra cứu khi đứng trên núi. Cậu bé nhận ra, vì trước đó cậu đã tự mình tìm đọc, tìm xem và ghi nhớ những thứ mà chưa ai yêu cầu cậu phải học. Đó không phải là điều AI dạy được. Đó là thứ chỉ có thể đến từ thói quen tò mò và chủ động tích lũy tri thức từ nhỏ, một thói quen mà trong thời đại ngập tràn công cụ tiện lợi, ngày càng ít người lớn nhắc con em mình giữ lấy.