* Tác giả: Mẹ Tiểu Châu (Trung Quốc) 

Con trai tôi năm nay học lớp 8. Quãng thời gian quý giá của bậc THCS đã đi qua hơn một nửa, vậy mà con vẫn sống trong trạng thái lơ mơ, chẳng có chí tiến thủ. Con không thích học, tâm lý chán học ngày càng nặng. Mới hơn 9 giờ tối, con đã kêu buồn ngủ, đòi đi ngủ. Bài tập thì làm cho có, hoặc sai liên tục. Trong đầu con chỉ nghĩ đến chuyện xem điện thoại. Thành tích học tập sa sút không phanh. Hồi mới lên cấp 2, con còn thuộc nhóm học sinh khá của lớp, vậy mà bây giờ điểm số cứ tụt dần, trở thành một trong những học sinh có kết quả kém nhất lớp.

Nhưng cứ hễ tôi lên tiếng, con lại tỏ vẻ khó chịu, mất kiên nhẫn: Biết rồi! Ngày nào mẹ cũng chỉ nói mấy câu ấy, mẹ không thấy phiền à?; Được rồi, đừng nói nữa! Mẹ nói nhiều quá! Chẳng nói được vài câu, hai mẹ con lại kết thúc bằng một trận cãi vã nảy lửa. Con càng không nghe lời, tôi càng quản chặt. Tôi càng quản, con càng chán ghét. Cứ thế, tôi vừa bực bội, vừa bất lực, không biết phải làm sao.

Một ngày thứ Bảy, khi tôi chất vấn tại sao con chưa làm xong đề Toán mà đã ngồi xem điện thoại, con thản nhiên đáp: Chẳng có lý do gì cả. Con mệt rồi, không muốn làm nữa. Tôi tức điên lên, giật lấy đề bài, xé nát rồi ném vào mặt con, quát lớn: Mệt cái gì mà mệt! Với cái bộ dạng của con, nếu không học hành thì sau này làm được gì? Hả?

Ảnh minh hoạ

Con nhìn thẳng vào tôi: Đi làm công nhân, quét đường, hay lang thang ngoài đường cũng không được à? Sau này con muốn sống thế nào là việc của con, không liên quan đến mẹ. Con sẽ không học vì mẹ nữa. Mẹ có muốn quản cũng chẳng quản được con đâu.

Gương mặt con bình thản, nhưng ánh mắt nhìn tôi lại đầy căm ghét, thậm chí còn có vẻ hả hê như thể cuối cùng cũng trả đũa được tôi. Tôi sững người, nhất thời không biết phải ứng phó thế nào. Tôi giơ tay lên, định tát con một cái thật mạnh để con tỉnh táo lại, đừng nói những lời hỗn xược, thiếu suy nghĩ như vậy nữa. Nhưng nhìn vẻ mặt của con, tôi bỗng cảm thấy sợ hãi một cách khó hiểu. Cuối cùng, tôi chỉ có thể bất lực hạ tay xuống.

Kể từ ngày hôm đó, con trai tôi thực sự buông xuôi. Tuy vẫn đến trường nhưng con chỉ học cho qua ngày, mặc kệ mọi chuyện. Giáo viên liên tục phản ánh rằng con hoặc ngủ gật trong giờ học, hoặc đọc tiểu thuyết. Bài tập thì chẳng viết lấy một chữ. Thầy cô khuyên tôi nên nghiêm túc trò chuyện với con, bởi tình trạng này kéo dài sẽ không ổn. Thế nhưng, dù tôi khóc lóc, trách mắng hay van nài, con vẫn thờ ơ, không chút lay chuyển.

Khoảng thời gian ấy, tôi lo lắng đến mức tinh thần gần như suy sụp. Ban ngày đầu óc lúc nào cũng mơ hồ, ban đêm trằn trọc khó ngủ, trong mơ cũng chỉ thấy mình cầu xin con chăm chỉ học hành.

Tôi không hiểu rốt cuộc mình đã sai ở đâu mà lại nuôi dạy một đứa trẻ nổi loạn đến thế. Thời gian cứ từng ngày trôi qua, còn việc học của con rồi sẽ đi về đâu?

02. Tôi dần nhận ra một sự thật về việc giáo dục con ở tuổi dậy thì

Tôi thực sự không hiểu nổi. Mình đã làm nhiều đến vậy, dốc hết tâm sức vì con, tại sao thứ nhận lại lại là thái độ buông xuôi, chống đối của con? Vì chuyện này, tôi tìm kiếm rất nhiều tài liệu trên mạng, xem không ít video về giáo dục con cái. Dần dần, tôi hiểu ra một sự thật về việc nuôi dạy trẻ ở tuổi dậy thì. Nhiều vấn đề ở trẻ trong giai đoạn này không xuất phát từ việc cha mẹ bỏ mặc con, mà đôi khi lại đến từ việc cha mẹ quá muốn kiểm soát con, quá mong con phải thay đổi theo ý mình.

Bởi sức khỏe thể chất và tinh thần của trẻ vị thành niên không phải thứ có thể hình thành chỉ bằng sự quản thúc của cha mẹ, mà cần có thời gian để trẻ tự trưởng thành. Đằng sau những biểu hiện như chán học, nghỉ học, buông xuôi hay mặc kệ mọi thứ thường có thể là một môi trường gia đình quá nhiều kiểm soát và áp lực. Có những cha mẹ vì muốn con tập trung học tập, không đi chệch hướng nên gần như ngày nào cũng theo sát con, can thiệp vào mọi chuyện lớn nhỏ: từ thời gian học, quần áo, kiểu tóc, việc kết bạn, điểm số cho đến tư thế ngồi và những thói quen sinh hoạt. Nhưng càng làm như vậy, trẻ càng dễ nảy sinh vấn đề.

Trước đây, tôi luôn quen với việc quản lý con vì tin rằng mình làm như vậy là tốt cho con. Nhưng sự kiểm soát quá chặt chẽ không những không giúp khơi dậy động lực học tập mà còn khiến con cảm thấy ngột ngạt, chỉ muốn trốn tránh.

Tôi từng nghĩ rằng con có khuyết điểm, có vấn đề thì mình nhất định phải can thiệp. Nhưng tôi không nhận ra chính những lời cằn nhằn, thúc giục và giảng giải liên tục của mình đã khiến con ngày càng chống đối, thậm chí hình thành cảm xúc tiêu cực mỗi khi nghĩ đến chuyện học hành. Có thể nói, thái độ buông xuôi của con ít nhiều có liên quan đến cách giáo dục thiếu phù hợp của tôi.

Đến nước này, tôi phải làm gì để giúp con thoát khỏi trạng thái ấy, tìm lại sự nhiệt tình và động lực học tập? Phương pháp hóa ra không quá phức tạp. Tôi nhận ra chỉ cần cha mẹ học cách buông bỏ hai điều, tình hình có thể dần được cải thiện.

03. Hai điều cha mẹ cần học cách buông bỏ

1. Buông bỏ sự kiểm soát, trả lại cho con quyền tự chủ trong cuộc sống và học tập, từng bước giúp con học cách chịu trách nhiệm với bản thân

Sự cấm đoán nghiêm khắc có thể tạm thời kiểm soát hành vi của trẻ, nhưng không thể khiến trẻ ngừng suy nghĩ hay từ bỏ mong muốn của bản thân. Ngược lại, càng bị cấm đoán, trẻ càng có thể cảm thấy bị dồn nén và khao khát làm điều mình muốn. Cuối cùng, trẻ có thể quay sang làm tổn thương chính mình bằng những cảm xúc tiêu cực, hoặc chống đối cha mẹ trong mọi chuyện.

Nhờ tìm hiểu và học hỏi, tôi mới nhận ra mình đã vô tình kiểm soát con quá nhiều: yêu cầu con học theo cách mình muốn, làm mọi việc theo sở thích của mình và trưởng thành theo kỳ vọng của mình. Việc con buông xuôi có lẽ cũng là một cách thể hiện rằng con không muốn tiếp tục sống theo những mong đợi ấy.

Tôi quyết định buông bỏ sự kiểm soát, trả lại cho con quyền tự chủ.

Trước đây, tôi luôn cho rằng con xem điện thoại sẽ ảnh hưởng đến việc học nên liên tục giám sát, trách mắng. Kết quả là con càng chán học hơn. Bây giờ, tôi hiểu rằng mình không nên tước đi quyền nghỉ ngơi và giải trí của con. Điều cần làm là cùng con thống nhất một giới hạn hợp lý.

Tôi nói với con rằng từ nay, mỗi tuần mẹ sẽ dành cho con khoảng 8–12 giờ sử dụng điện thoại tự do. Con có thể tự cân nhắc xem mình muốn sử dụng bao nhiêu giờ. Khoảng thời gian ấy nên chia đều cho mỗi ngày hay tập trung dùng hết trong một ngày, mẹ đều để con tự quyết định. Tuy nhiên, ngoài khoảng thời gian đã thống nhất, mẹ mong con cất điện thoại đi và trở lại với việc học tập bình thường.

Con có vẻ khá bất ngờ, bởi trước đây tôi chưa bao giờ hỏi ý kiến con mà thường trực tiếp đưa ra yêu cầu, thậm chí ra lệnh. Sau khi suy nghĩ một lúc, con nói rằng mỗi tuần 10 giờ là được.

Kể từ đó, tôi không còn can thiệp vào việc con xem điện thoại bao lâu trong khoảng thời gian đã thống nhất, kể cả khi con xem trong bữa ăn. Tôi cố gắng dành cho con không gian riêng và sự tin tưởng.

Tôi nhận thấy khi hiểu rằng mình có quyền chủ động sử dụng điện thoại trong khoảng thời gian đã thỏa thuận, con dường như không còn quá khao khát chiếc điện thoại như trước. Thái độ của con với tôi cũng dần dịu lại, con sẵn lòng trò chuyện hơn và mối quan hệ giữa hai mẹ con ngày càng hòa thuận.

2. Buông bỏ kỳ vọng quá cao, chấp nhận năng lực thực tế của con và đặt ra những mục tiêu vừa sức

Trước đây, tôi đối xử với con như vậy: Khi con làm chưa tốt một việc nào đó, thậm chí ngay cả khi con đạt điểm cao, tôi vẫn có thể tìm ra thiếu sót để phê bình. "Lần này điểm số có tiến bộ đấy, nhưng con nhìn chữ mình viết xem, nguệch ngoạc quá!". Từ cảm giác tự hào, con lập tức rơi vào thất vọng. Sự nhiệt tình và tinh thần tích cực của con cũng bị ảnh hưởng.

Sau khi tìm hiểu, tôi mới nhận ra cha mẹ cần từ bỏ những kỳ vọng thiếu thực tế, học cách chấp nhận đứa trẻ đang ở trước mắt mình: một đứa trẻ chân thực, có ưu điểm nhưng cũng có những điều chưa hoàn thiện.

Chấp nhận những sai sót của con cũng là cách để con hiểu rằng làm một việc đạt 70 điểm đã có thể là kết quả đáng ghi nhận. Không nhất thiết chuyện gì cũng phải đạt 100 điểm mới được coi là tốt.

Chấp nhận chính kiến của con cũng có nghĩa là hiểu rằng con không nhất thiết phải luôn nghe lời, bởi con là một cá thể độc lập và cha mẹ không phải lúc nào cũng đúng. Ngay cả khi cha mẹ cho rằng mình đúng, điều đó chưa chắc đã phù hợp với con.

Chẳng hạn, trước đây tôi và con từng cãi nhau rất nhiều lần về chuyện nghỉ lễ phải làm bài tập trước rồi mới đi chơi. Con không chịu nghe, lúc nào cũng đợi đến sát hạn mới cuống cuồng hoàn thành bài.

Bây giờ, tôi hiểu rằng có thể con có nhịp độ học tập riêng. Con cần một chút áp lực về thời gian mới có thể tập trung và nảy ra ý tưởng. Nếu cuối cùng con vẫn hoàn thành được bài tập, việc làm sớm hay muộn đôi khi không quan trọng bằng kết quả và khả năng tự chịu trách nhiệm của con.

Khi tôi bắt đầu thay đổi cách nhìn nhận, chấp nhận con với những đặc điểm riêng, con cũng dần tìm được nhịp điệu phù hợp với bản thân.

Một hôm, giáo viên nhắn tin cho tôi, nhưng lần này không phải để phàn nàn mà là khen ngợi. Thầy nói bài tập con nộp hôm ấy có độ chính xác cao, chữ viết cẩn thận, nhìn là biết con đã thực sự nghiêm túc làm bài.

Buổi tối, tôi gửi lại cho con lời khen của thầy, đồng thời nhắn thêm mấy câu động viên: Mẹ rất vui khi thấy thầy ghi nhận sự cố gắng của con. Nhưng con cũng đừng tạo áp lực quá lớn cho bản thân nhé. Hiện tại, con đã làm khá tốt rồi. Dù con làm thế nào, con vẫn luôn là đứa con mà mẹ yêu thương nhất. Một lúc sau, tôi nhận được tin nhắn trả lời của con: Cảm ơn mẹ. Sau đó con cũng tự xem lại, có hai câu đáng lẽ con không nên làm sai. Con còn gửi kèm ba biểu tượng ôm và trái tim.

Tôi hiểu rằng hạt giống của tinh thần cầu tiến trong lòng con đang âm thầm nảy mầm.