Tôi từng nghe một người mẹ đơn thân kể về cuộc đời mình. Khi còn trẻ, chị bị người yêu phản bội. Để con gái có cuộc sống tốt hơn, chị làm việc không ngừng, chịu đủ vất vả rồi gây dựng được sự nghiệp từ hai bàn tay trắng.

Bản thân từng sống trong thiếu thốn, chị quyết tâm cho con mọi thứ mình có thể. Kiếm được tiền, chị vẫn rất dè sẻn với mình: đi công tác đường dài cũng chấp nhận ngồi tàu ghế cứng hơn chục tiếng, không nỡ mua vé máy bay hạng phổ thông dù đã giảm giá. Chị nghĩ, số tiền ấy để dành cho con sẽ tốt hơn.

Chị không tiếc tiền mua cho con những con búp bê giá vài trăm, thậm chí vài nghìn nhân dân tệ, trong khi chính mình không nỡ mua một bộ quần áo mới lúc giao mùa. “Ngày bé nhà nghèo, tôi luôn mơ có thật nhiều búp bê đẹp. Giờ có tiền rồi, tôi không muốn con gái cũng phải chịu cảnh ấy”, chị giải thích.

Việc học hành của con, từ lúc chuyển cấp tiểu học lên trung học rồi lên cấp ba, chị đều tự tay thu xếp. Dù các lớp học thêm có hiệu quả hay không, chị vẫn chọn những nơi đắt và tốt nhất. Mong ước lớn nhất của chị là con bình an, thuận lợi trưởng thành. Học được đến đâu thì học, miễn con không phải chịu thiệt thòi.

Sau này, con gái không đỗ đại học và chuyển sang học nghề làm móng, chăm sóc sắc đẹp. Người mẹ tiếp tục dành nhiều thời gian, tiền bạc cho con. Chị nghĩ chỉ cần có một nghề trong tay thì con vẫn có thể sống tốt.

Nhưng khi bắt đầu đi làm, cô gái không chịu nổi thực tế rằng vất vả cả tháng cũng không kiếm được nhiều. Cô không muốn làm công việc phục vụ khách hàng. Sau một năm ở nhà không đi làm, cô dần trở nên lười nhác, khép mình, không muốn gặp gỡ hay trò chuyện với ai. Mỗi ngày cô chỉ ngủ, dùng điện thoại; lúc đói hoặc khát mới ra khỏi phòng tìm đồ ăn thức uống.

Nghe xong câu chuyện, tôi im lặng rất lâu. Trong lòng chỉ có một suy nghĩ: Đừng lo cho con chu toàn đến mức con chưa từng có cơ hội tự đối diện khó khăn. Cha mẹ tưởng mình đang trải sẵn một con đường bằng phẳng, nhưng khi rời khỏi vòng tay gia đình, con có thể không biết tự chăm sóc bản thân và xoay xở với cuộc sống.

Đó là lý do cha mẹ cần quan tâm đến thói quen tự lập của con, đặc biệt trong những hoàn cảnh dưới đây.

1. Cha mẹ đi làm xa: Khi quà cáp và tiền bạc thay cho sự có mặt

Một giáo viên trung học cơ sở từng kể tôi nghe về cô học trò rất giỏi. Em từng đứng đầu khối trong các kỳ thi, khiến thầy cô vô cùng tự hào. Nhưng từ khoảng lớp 4, em bắt đầu mất tập trung, thường xuyên lơ đãng trong giờ học, bài tập làm qua loa. Có lần giáo viên còn phát hiện em mang tiền đến trường nhờ bạn làm bài hộ.

Cô giáo gọi cho phụ huynh, mong gia đình chú ý hơn. Đầu dây bên kia chỉ đáp một câu: “Tôi biết rồi”, không hỏi thêm về việc con thuê bạn làm bài.

Quan sát lâu hơn, cô nhận thấy em luôn cố cho mọi người thấy mình đang sống rất tốt. Em mang quà gia đình mua đến khoe với bạn, kể bố mẹ đã tiêu bao nhiêu tiền cho mình, đáp ứng bao nhiêu mong muốn của mình. Một bạn học từng xuýt xoa: “Nhà cậu giàu thật, bố mẹ đối xử với cậu tốt quá”.

Đến một buổi họp phụ huynh, có bạn hỏi vì sao bố mẹ em không đến. Cô bé lập tức xô bạn ngã rồi bật khóc: “Ai bảo tớ không có bố mẹ? Bố mẹ tớ có đến họp hay không thì liên quan gì đến cậu?”

Khi trò chuyện riêng với học trò, cô giáo mới biết bố mẹ em đi làm xa nhiều năm, ở nhà em sống cùng ông bà. Mỗi lần liên lạc, bố mẹ chủ yếu hỏi con có cần tiền không. Họ sợ cho ít tiền thì con sẽ khổ hoặc thua thiệt bạn bè.

Cô bé nói: “Chỉ khi bố mẹ cho con thật nhiều tiền, con mới cảm thấy mình được yêu. Lần nào cho ít hơn, con lại nghĩ có phải bố mẹ không yêu con nữa, hay con đã làm điều gì không tốt”.

Điều trẻ cần không chỉ là tiền hay điều kiện vật chất. Các em còn cần người lớn ở bên hỏi han, lắng nghe và cùng tháo gỡ những điều khó nói. Trong câu chuyện này, tiền bạc đã trở thành thứ cô bé dùng để đo tình yêu của bố mẹ, khiến em luôn lo mình có thể mất đi tình yêu ấy.

2. Cha mẹ ly hôn: Khi cảm giác có lỗi biến thành việc đáp ứng mọi đòi hỏi

Yêu con thế nào cho đúng là câu hỏi nhiều cha mẹ trăn trở. Đôi khi, cách chúng ta nuôi dạy con chịu ảnh hưởng rất lớn từ những gì chính mình từng trải qua.

Tôi quen một người mẹ đơn thân. Sau đổ vỡ tình cảm, chị một mình nuôi con gái và cố gắng dành cho con tất cả. Nhưng có một câu hỏi chị luôn thấy khó trả lời: “Các bạn đều có bố, sao con lại không có?”

Ngày nhỏ, chị cũng từng sống xa bố mẹ. Mỗi lần họ gặp nhau, trong nhà lại có cãi vã. Ký ức ấy khiến chị nhạy cảm với những thiệt thòi của con. Hễ con muốn thứ gì, chị lại nghĩ mình nên đáp ứng để bù đắp.

Con muốn đàn piano, chị mua. Muốn học guitar, chị cho học. Điện thoại đời mới, giày, túi, mỹ phẩm, chị đều cố mua. Ngay cả một con búp bê phiên bản giới hạn giá hơn trăm nghìn nhân dân tệ, chị cũng không chần chừ.

Tôi từng hỏi liệu đáp ứng mọi mong muốn như thế có khiến con khó chấp nhận lời từ chối hay không. Chị bảo: “Con gái phải được chiều như công chúa, sau này mới không dễ bị người khác dụ dỗ bằng chút lợi ích”.

Nhưng khi lên trung học cơ sở và ở nội trú, cô bé bắt đầu so bì với bạn bè, liên tục đòi những món đồ mới. Chỉ vì mẹ không mua đôi giày giá vài nghìn nhân dân tệ, em nói mẹ không yêu mình, không có trách nhiệm, thậm chí đòi cắt đứt quan hệ mẹ con.

Người mẹ đã dốc hết sức để cho con những điều tốt nhất, nhưng con vẫn cảm thấy chưa đủ. Theo tôi, điều cô bé còn thiếu là khả năng đối diện với lời từ chối và những chuyện không như ý. Nếu lúc nhỏ mọi mong muốn đều được đáp ứng, khi gặp khó khăn lớn hơn, con sẽ rất khó tự đứng dậy.

Cha mẹ có thể tạo điều kiện để con thử sức, mắc lỗi rồi làm lại. Chính những trải nghiệm ấy giúp con dần biết mình có thể vượt qua khó khăn.

3. Cả nhà cùng chiều: Khi ai cũng vội dỗ mỗi lúc trẻ không vừa ý

Tôi từng biết một cậu bé lên trung học có hành vi đánh bà nội. Một lần cuối tuần về nhà, bà nhờ cháu làm việc cần sức. Cậu bé không muốn làm. Bà hứa cho chơi điện thoại và trả thêm 20 nhân dân tệ, cậu mới miễn cưỡng đồng ý.

Sau đó, khi hết giờ chơi, bà thu điện thoại khiến cậu bị ngắt giữa chừng một trò chơi. Cậu nổi giận, đánh bà ngã xuống đất. Ông nội phải chạy tới can ngăn.

Khi được hỏi vì sao trước đó bà luôn tìm cách dỗ cháu, bà nói mình không dám nghiêm khắc vì sợ bố mẹ đứa trẻ trách móc nếu có chuyện xảy ra. Tôi không đồng tình với cách để nỗi lo bị trách móc khiến người lớn bỏ qua hành vi gây tổn thương người khác. Trẻ cần được hướng dẫn rõ điều gì có thể làm và điều gì không thể chấp nhận.

Một gia đình khác lại có rất nhiều người cùng chăm hai đứa trẻ. Ở nhà ngoại, ông bà và cậu thay nhau bế, chơi cùng, mua đồ cho các bé. Về nhà nội, ông bà cũng luôn có mặt ngay khi trẻ vừa khóc. Thuở còn chưa biết đi, hai bé hầu như lúc nào cũng ở trong vòng tay người lớn. Người mẹ từng thấy mình thật may vì có nhiều người giúp.

Về sau, ông nội qua đời, bà nội suy sụp; mẹ ruột chị cũng đổ bệnh. Khi không còn nhiều người đỡ đần, mọi việc chăm con dồn lên vai chị. Hai đứa trẻ thường nổi nóng, ném đồ, khóc lóc khi việc gì đó không được như ý. Chỉ cần mẹ không đáp ứng ngay, các bé lại trách mẹ không tốt.

Nhiều đêm, chị nằm nghĩ: Với tính khí này, sau này con sẽ sống cùng người khác ra sao? Con sẽ tự chăm sóc bản thân, kết bạn và xử lý những chuyện không như ý thế nào?

Được nhiều người yêu thương là điều may mắn của một đứa trẻ. Nhưng bên cạnh việc ôm ấp, dỗ dành, người lớn cũng cần thống nhất cách giúp trẻ chờ đợi, gọi tên cảm xúc, tôn trọng giới hạn và làm những việc phù hợp với khả năng của mình.