Forbes tự dựng tài khoản và phát hiện ra điều gì

Theo phóng sự với tiêu đề "TikTok Profits Off Drug Dealer Ads For Cocaine, Opioids And Xanax" đăng tải trên Forbes vào ngày 21/8 vừa qua, ngay từ tháng 7, TikTok đã cho chạy một quảng cáo mà Forbes ví như có thể dùng làm bằng chứng trong một vụ bắt ma túy. Trong đó, một bàn tay lắc lọ thuốc viên màu trắng trước ống kính, trên nền giọng hát jazz mượt mà của ca sĩ Sade với câu hát "Is it a crime?", tạm dịch "Đây có phải một tội ác không?". Nhãn lọ thuốc bị làm mờ, nhưng các viên thuốc được dập mã của Percocet, một loại thuốc giảm đau nhóm opioid có thể gây nghiện.

Để kiểm chứng quy mô, nhóm phóng viên Forbes lập một tài khoản TikTok và theo dõi các quảng cáo được đẩy tới. Chỉ trong khoảng hai tuần, tài khoản này đã bị đẩy quảng cáo từ 21 tài khoản khác nhau đang rao bán ma túy đường phố như cocaine và các loại thuốc bị kiểm soát như Xanax. Đáng nói, TikTok vốn cấm tuyệt đối việc quảng bá hay mua bán ma túy, chất cấm và dụng cụ sử dụng ma túy.

Theo phóng sự của Forbes, cùng một tài khoản đã chạy 27 quảng cáo tương tự trên nền tảng chỉ trong tháng 7, nhắm vào nhóm người dùng quan tâm chủ đề "sức khỏe và chăm sóc bản thân", chủ yếu ở Đức, Hà Lan và Ireland, những nơi việc mua các loại thuốc này mà không có đơn bác sĩ đều là bất hợp pháp.

Trong khoảng một tháng, TikTok đã để hiển thị hàng loạt quảng cáo từ các tài khoản rao bán ma túy đường phố như cocaine, ma túy đá và cần sa, cùng các loại thuốc bị kiểm soát như Adderall, Xanax và Valium. Forbes gọi đây là một phần của "cơn bùng nổ quảng cáo chợ đen" trên nền tảng, nơi người bán còn rao cả thuốc giảm cân giả và các loại peptide thử nghiệm từ Trung Quốc, bên cạnh túi xách và giày hàng hiệu nhái.

Rùng mình hơn, theo phóng sự của Forbes, tài khoản rao bán ma túy có tên ScarfaceWorldwide bị chính TikTok phân loại và đẩy quảng cáo tới nhóm người dùng mà nền tảng gắn nhãn là quan tâm đến "giáo dục, trẻ em và mua sắm", tức có thể chạm tới cả các bậc phụ huynh hoặc người trẻ.

Nền tảng bảo "cấm" nhưng quảng cáo vẫn lọt

Điểm cốt lõi của cuộc điều tra nằm ở khoảng cách giữa lời nói và thực tế. TikTok khẳng định những quảng cáo dạng này bị cấm tuyệt đối. Nhưng Forbes phát hiện các nhà quảng cáo vẫn liên tục lách qua được hệ thống kiểm duyệt. Sau khi Forbes báo cáo các tài khoản vi phạm, TikTok có gỡ chúng xuống, nhưng ngay sau đó những quảng cáo ma túy mới lại tiếp tục xuất hiện, cho thấy đây không phải sự cố đơn lẻ mà là một lỗ hổng mang tính hệ thống.

Một trong những tài khoản bị phát hiện có tên ScarfaceWorldwide, công khai để lại đường dẫn tới một kênh Telegram rao bán cocaine, thuốc giảm đau OxyContin và cần sa. Theo mô tả trong phóng sự Forbes, hồ sơ của tài khoản này ghi rõ "Est. 2018 | Licensed Distro | Shipping 50 States + International. DM for Telegram Menu", tức tự nhận là nhà phân phối, giao hàng khắp 50 bang của Mỹ và cả quốc tế. Nhiều video từ tài khoản này còn khoe các kiện cần sa đóng gói kèm dòng chữ trên màn hình như "Biggest in Cali", "Biggest in LA" và "Trap101", trong đó trap là tiếng lóng chỉ việc buôn ma túy. Tài khoản này thậm chí mô tả thủ đoạn giấu hàng cấm trong các thùng đựng đồ nội thất để qua mặt cơ quan an ninh.

Một chi tiết đáng chú ý khác được phóng sự chỉ ra là sự thiếu minh bạch của chính công cụ quảng cáo. Từ năm 2023, TikTok vận hành một Thư viện Nội dung Thương mại, hiển thị mọi quảng cáo được đăng tại Anh và châu Âu. Nhưng theo Forbes, gần như không thể thống kê có bao nhiêu quảng cáo hàng cấm được mua trên nền tảng, vì các từ khóa thông thường về ma túy đường phố khi tìm kiếm đều không cho ra kết quả. Thậm chí, TikTok còn tạm khóa quyền truy cập của phóng viên Forbes với thông báo "nghi ngờ spam hoặc lạm dụng" chỉ sau vài lượt tìm kiếm, và không trả lời câu hỏi vì sao phóng viên bị khóa.

TikTok cũng hưởng lợi từ sự mập mờ này?

Điểm mấu chốt khiến vụ việc trở nên nhức nhối với một tập đoàn công nghệ là ở chỗ TikTok tính phí cho mọi quảng cáo chạy trên nền tảng. Nói cách khác, mỗi mẩu quảng cáo ma túy lọt qua đều là một khoản tiền chảy vào túi công ty. Theo phóng sự của Forbes, doanh thu của ByteDance, công ty mẹ TikTok, năm 2025 ước tính đạt 186 tỷ USD, riêng mảng thị trường Anh, châu Âu và Mỹ Latinh mang về 9,1 tỷ USD và lần đầu tiên có lãi.

Đặt cạnh quy mô doanh thu đó, việc để lọt quảng cáo cấm không còn là lỗi kỹ thuật vô hại, mà là chuyện nền tảng thu tiền từ hoạt động lẽ ra bị chặn.

Về phía mình, TikTok khẳng định đã nỗ lực kiểm soát. Công ty cho biết trong quý đầu năm, họ tự gỡ 99,8% số video vi phạm chính sách hàng hóa bị kiểm soát trước cả khi người dùng báo cáo, và đã cấm tới 16 triệu tài khoản quảng cáo trong cùng kỳ. Riêng tại Liên minh châu Âu, nền tảng nói có gần 4.600 nhân viên kiểm duyệt. Vấn đề là, theo ghi nhận của Forbes, dù có cả một cỗ máy thuật toán quét mọi tài khoản lẫn đội ngũ kiểm duyệt đông đảo như vậy, một số tài khoản bán ma túy vẫn hoạt động từ tận tháng 4 cho tới khi Forbes chỉ ra.

Không chỉ riêng TikTok, và cũng không phải chuyện mới

Cuộc điều tra này không diễn ra trong chân không. Đây không phải lần đầu một mạng xã hội lớn dính vào chuyện này. Theo phóng sự, năm 2024, Meta, công ty mẹ của Facebook và Instagram, từng bị điều tra ở cấp liên bang vì đăng các quảng cáo tương tự. Xa hơn nữa, năm 2011, Google từng phải trả 500 triệu USD để dàn xếp một vụ việc với Bộ Tư pháp Mỹ liên quan tới quảng cáo cho các nhà thuốc trực tuyến bán thuốc kê đơn trái phép. Nói cách khác, mặt tối này đã đi theo ngành quảng cáo số suốt hơn một thập kỷ, và các nền tảng lớn vẫn loay hoay chưa xử lý dứt điểm.

Với riêng TikTok, bối cảnh còn nhạy cảm hơn. Forbes nhắc lại rằng nền tảng này vốn đã chịu sự giám sát kéo dài từ Quốc hội Mỹ vì lo ngại chính phủ Trung Quốc có thể ép công ty mẹ ByteDance giao dữ liệu người dùng Mỹ hoặc can thiệp vào thuật toán gợi ý. Những lo ngại đó dẫn tới một đạo luật năm 2024 buộc ByteDance phải bán mảng vận hành TikTok tại Mỹ, và tới nay TikTok tại Mỹ được vận hành dưới dạng liên doanh có sự tham gia của Oracle, quỹ đầu tư Silver Lake và một quỹ của Abu Dhabi, dù ByteDance vẫn nắm phần lớn hoạt động thương mại, bao gồm toàn bộ mảng quảng cáo trên toàn cầu.

Hậu quả pháp lý cũng không nhỏ. Theo phóng sự, tại châu Âu, TikTok đã chịu hơn 1 tỷ USD tiền phạt liên quan tới dữ liệu người dùng và quyền riêng tư, đồng thời đang đối mặt hàng loạt cuộc điều tra khác. Theo Đạo luật Dịch vụ số của EU, các tập đoàn công nghệ lớn vi phạm có thể bị phạt tới 6% doanh thu toàn cầu, một con số đủ lớn để biến bê bối quảng cáo ma túy thành rủi ro tài chính thực sự chứ không chỉ là chuyện hình ảnh.

Điều đọng lại phía sau vụ việc

Câu chuyện của TikTok đặt ra một câu hỏi khó cho toàn ngành quảng cáo số: khi doanh thu đến từ việc bán quảng cáo tự động ở quy mô khổng lồ, trách nhiệm kiểm soát nội dung độc hại thuộc về ai, và tới đâu là đủ. Với một nền tảng có hàng tỷ người dùng, việc để lọt dù chỉ một tỷ lệ nhỏ quảng cáo ma túy cũng đồng nghĩa với hàng loạt người, trong đó có thể có cả người trẻ, bị tiếp cận trực tiếp.

Có một chi tiết nhỏ mà phóng sự Forbes ghi lại, nói lên nhiều điều. Ngay bên dưới mẩu quảng cáo lắc lọ thuốc Percocet trên nền nhạc Sade với câu hát "Đây có phải một tội ác không?", một người dùng TikTok tên Hana đã để lại bình luận đáp lời: "Đúng, đó là một tội ác". Chính người dùng bình thường còn nhận ra vấn đề, trong khi cỗ máy kiểm duyệt của nền tảng thì không. Và chừng nào việc trả tiền và thu tiền còn dễ hơn việc kiểm duyệt, thì lỗ hổng mà Forbes chỉ ra sẽ còn khó đóng lại.