Gánh nặng kép và sự chuyển đổi dinh dưỡng của người Việt

Trong nhiều năm qua, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia đạt nhiều thành tựu trong cải thiện tình trạng dinh dưỡng, đặc biệt là giảm suy dinh dưỡng trẻ em. Tuy nhiên, song hành với những kết quả tích cực đó là sự gia tăng nhanh của thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm. Thực tế này đang đặt ra bài toán mới cho ngành y tế khi đất nước phải đối mặt đồng thời với nhiều vấn đề dinh dưỡng ở các nhóm dân cư khác nhau.

Theo các chuyên gia tại Hội thảo khoa học "Vai trò dinh dưỡng từ đậu nành và các loại hạt đối với sức khỏe và phòng chống bệnh không lây nhiễm", do Viện Dinh dưỡng phối hợp Trung tâm Nghiên cứu Ứng dụng Đậu nành Vinasoy tổ chức, Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi dinh dưỡng mạnh mẽ. Đây không chỉ là câu chuyện của bữa ăn hằng ngày mà còn là vấn đề liên quan trực tiếp đến chất lượng dân số, năng suất lao động và gánh nặng y tế trong nhiều thập niên tới.

Theo PGS.TS Trần Thanh Dương, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng, Việt Nam cũng như nhiều quốc gia trên thế giới đang phải đối mặt với "gánh nặng kép" về dinh dưỡng. Nếu trước đây, mối quan tâm chủ yếu là suy dinh dưỡng, thiếu vi chất thì hiện nay thừa cân, béo phì lại gia tăng nhanh, đặc biệt ở khu vực đô thị và nhóm trẻ em.

PGS.TS Trần Thanh Dương, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng. Ảnh: Cẩm Viên.

Xu hướng này phản ánh sự thay đổi đáng kể trong cơ cấu bữa ăn của người Việt. Kết quả điều tra dinh dưỡng quốc gia cho thấy tỷ lệ năng lượng từ chất đạm và chất béo đều tăng lên, trong khi lượng tinh bột có xu hướng giảm. Người dân tiêu thụ nhiều thịt, cá, trứng, sữa và dầu mỡ hơn trước, đồng thời khẩu phần ăn cũng đa dạng hơn với sự gia tăng của rau xanh và trái cây.

Tuy nhiên, sự thay đổi này không hoàn toàn mang ý nghĩa tích cực khi đi kèm là lối sống ít vận động, sử dụng nhiều thực phẩm chế biến sẵn, đồ uống có đường và khẩu phần giàu năng lượng.

Các chuyên gia nhận định đây là đặc điểm điển hình của quá trình chuyển đổi dinh dưỡng tại các quốc gia đang phát triển. Khi đời sống kinh tế được cải thiện, nguy cơ thiếu ăn giảm dần nhưng các bệnh liên quan đến dinh dưỡng dư thừa lại xuất hiện ngày càng nhiều.

Trong khi đó, tình trạng suy dinh dưỡng vẫn chưa được giải quyết triệt để. Theo đánh giá của Liên Hợp Quốc, Việt Nam là một trong những điểm sáng về giảm suy dinh dưỡng trẻ em khi tỷ lệ thấp còi ở trẻ dưới 5 tuổi giảm từ khoảng 56,5% năm 1990 xuống còn 14,8% vào năm 2025. Đây là thành quả đáng ghi nhận sau nhiều năm triển khai các chương trình chăm sóc bà mẹ và trẻ em.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa các vùng miền vẫn rất lớn. Ở nhiều địa phương miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, tỷ lệ trẻ thấp còi vẫn ở mức cao, thậm chí có nơi vượt 40%. Điều này phản ánh sự chênh lệch về điều kiện kinh tế, khả năng tiếp cận dịch vụ y tế cũng như chất lượng bữa ăn giữa các khu vực.

Bên cạnh đó, thiếu vi chất dinh dưỡng vẫn là thách thức đáng lo ngại. Gần 20% trẻ dưới 5 tuổi thiếu vitamin A tiền lâm sàng, trong khi thiếu máu vẫn phổ biến ở trẻ nhỏ và phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, đặc biệt tại khu vực miền núi phía Bắc.

Thừa cân, béo phì và bệnh không lây nhiễm gia tăng nhanh

Nếu suy dinh dưỡng từng là mối lo hàng đầu thì hiện nay, thừa cân và béo phì đang nổi lên như một thách thức mới đối với hệ thống y tế.

Theo số liệu của Viện Dinh dưỡng, chỉ trong khoảng 10 năm, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở người trưởng thành tại Việt Nam đã tăng khoảng 1,6 lần. Điều tra năm 2020 cho thấy gần 20% người trưởng thành bị thừa cân hoặc béo phì, trong đó khu vực thành thị ghi nhận tỷ lệ cao gấp hơn hai lần so với nông thôn.

Điều đáng lo ngại là tình trạng này không còn giới hạn ở người lớn. Trong khoảng 15 năm qua, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em từ 5-9 tuổi đã gần như tăng gấp đôi.

Theo các chuyên gia, trẻ em ngày nay dành nhiều thời gian cho thiết bị điện tử, ít vận động ngoài trời, trong khi chế độ ăn lại giàu năng lượng nhưng nghèo chất xơ. Nếu không được can thiệp sớm, nguy cơ mắc các bệnh mạn tính sẽ xuất hiện từ rất sớm.

Tỉ lệ thừa cân béo phì trẻ em ngày càng cao.

Thừa cân, béo phì không đơn thuần là vấn đề ngoại hình mà còn là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến hàng loạt bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp, tim mạch, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ, rối loạn chuyển hóa, bệnh thận và nhiều bệnh lý nội khoa khác.

Thực tế, tỷ lệ tăng huyết áp ở người trưởng thành Việt Nam hiện dao động từ 20-25%, trong khi khoảng 7,4% người trưởng thành mắc hoặc có nguy cơ mắc đái tháo đường. Năm 2020, Việt Nam cũng ghi nhận khoảng 180.000 ca ung thư mới cùng tỷ lệ rối loạn mỡ máu ngày càng phổ biến.

Một trong những nguyên nhân quan trọng được các chuyên gia chỉ ra là chế độ ăn chưa hợp lý.

Người Việt hiện tiêu thụ trung bình khoảng 9-9,5 gram muối mỗi ngày, gần gấp đôi mức khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới. Lượng rau quả trong khẩu phần vẫn chưa đạt mức khuyến nghị 400 gram/người/ngày, trong khi thói quen ít vận động vẫn khá phổ biến ở nhiều nhóm dân cư.

Những yếu tố này đang làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, đột quỵ, đái tháo đường và nhiều bệnh không lây nhiễm khác vốn chiếm tỷ lệ lớn trong gánh nặng bệnh tật và tử vong tại Việt Nam.

Đưa dinh dưỡng đến cộng đồng để phòng bệnh từ sớm

Theo PGS.TS Trần Thanh Dương, dinh dưỡng cần được xem là một trong những giải pháp nền tảng trong chiến lược phòng chống bệnh không lây nhiễm.

Điều quan trọng không chỉ là ăn đủ mà còn phải ăn đúng. Một chế độ ăn cân đối, đa dạng, phù hợp với từng độ tuổi, giới tính và tình trạng sức khỏe sẽ góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh, nâng cao chất lượng cuộc sống và kéo dài tuổi thọ.

Để đạt mục tiêu này, công tác truyền thông dinh dưỡng cần được triển khai mạnh mẽ hơn, đặc biệt tại vùng nông thôn, miền núi và khu vực đồng bào dân tộc thiểu số, nơi tỷ lệ suy dinh dưỡng và thiếu vi chất vẫn còn cao.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò đặc biệt của 1.000 ngày đầu đời. Trẻ cần được bú mẹ sớm trong giờ đầu sau sinh, nuôi hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu và được ăn bổ sung đúng thời điểm. Đây là nền tảng quan trọng quyết định sự phát triển thể chất, trí tuệ cũng như sức khỏe lâu dài.

Tháp dinh dưỡng dành cho sự phát triển cân bằng.

Song song đó, dinh dưỡng học đường cần trở thành giải pháp trọng tâm. Hiện ngành dinh dưỡng đang phối hợp với ngành giáo dục triển khai ba nhóm hoạt động gồm giáo dục kiến thức dinh dưỡng trong trường học, tăng cường truyền thông và xây dựng các mô hình dinh dưỡng học đường phù hợp.

Không chỉ trẻ em, phụ nữ trước và trong thai kỳ cũng cần được chăm sóc dinh dưỡng đầy đủ. Việc bổ sung sắt, acid folic và các vi chất theo hướng dẫn chuyên môn không chỉ giúp giảm thiếu máu mà còn hạn chế nguy cơ dị tật bẩm sinh, tạo nền tảng cho trẻ phát triển khỏe mạnh ngay từ trong bụng mẹ.

Theo các chuyên gia, muốn nâng cao tầm vóc, thể lực và chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai thì cần bắt đầu từ chăm sóc dinh dưỡng cho bà mẹ và trẻ em ngay từ giai đoạn bào thai. Đó là khoản đầu tư mang lại hiệu quả lâu dài cho sự phát triển của quốc gia.

Bên cạnh đó, việc bảo đảm an ninh dinh dưỡng và an ninh thực phẩm cũng cần được đặt ngang tầm với các chính sách phát triển kinh tế - xã hội. Những địa phương thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai, biến đổi khí hậu hoặc có điều kiện kinh tế khó khăn cần được ưu tiên nguồn lực để triển khai các chương trình dinh dưỡng phù hợp với thực tế địa phương.

Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm ngày càng gia tăng và dân số đang bước vào giai đoạn già hóa nhanh, đầu tư cho dinh dưỡng không còn đơn thuần là giải pháp cải thiện sức khỏe từng cá nhân mà đã trở thành chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Một cộng đồng được nuôi dưỡng đúng cách sẽ không chỉ khỏe mạnh hơn mà còn giảm đáng kể gánh nặng chi phí y tế, nâng cao năng suất lao động và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững trong tương lai.

Dinh dưỡng vì thế cần được nhìn nhận như một khoản đầu tư dài hạn, bắt đầu từ mỗi bữa ăn của từng gia đình và được hỗ trợ bằng các chính sách y tế, giáo dục và an sinh đồng bộ.