PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa, trình bày tham luận tại hội nghị của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam ngày 24/9/2026. Ảnh: Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Những quy tắc không chỉ nằm trong văn bản

Một cộng đồng không chỉ vận hành bằng luật pháp và những quy định được viết thành văn bản. Trong đời sống còn có tập quán, quy ước, chuẩn mực ứng xử và nhiều cách tự điều chỉnh được hình thành qua thời gian. Chúng có thể không mang sức mạnh cưỡng chế của pháp luật nhưng vẫn ảnh hưởng đến lựa chọn và hành vi của mỗi người.

Đây cũng là một trong những vấn đề được PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa, cùng PGS.TS. Hoàng Cầm đặt ra khi bàn về thể chế trong lĩnh vực văn hóa trong một công trình công bố tháng 7/2026. Thay vì chỉ giới hạn thể chế ở hệ thống luật pháp, chính sách và bộ máy quản lý, hai nhà nghiên cứu xem xét cả những thể chế không chính thức hình thành và vận hành trong cộng đồng.

Cách tiếp cận ấy đưa câu chuyện chính sách trở lại với đời sống. Một quy định của Nhà nước khi đi vào thực tế không xuất hiện trong khoảng trống mà gặp những tập quán, quan niệm và cách ứng xử đã tồn tại trong cộng đồng. Chính sự tương tác giữa các quy tắc chính thức và không chính thức có thể ảnh hưởng đến cách một chính sách được tiếp nhận và thực hiện.

Từ góc nhìn này, nghiên cứu văn hóa không chỉ là nhận diện những giá trị cần bảo tồn. Nó còn phải tìm hiểu con người đang sử dụng, điều chỉnh và tạo ra các quy tắc văn hóa như thế nào trong điều kiện sống cụ thể. Đây là điểm giúp những vấn đề tưởng khá trừu tượng như thể chế văn hóa trở nên gần với đời sống hơn.

PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm tham gia phiên thảo luận tại hội thảo quốc tế “Nhân học Việt Nam: Tiếp cận toàn cầu”, nơi bà trình bày nghiên cứu về văn hóa làng trong bối cảnh xây dựng nông thôn mới. Ảnh: Viện Nghiên cứu Văn hóa.

Cộng đồng thay đổi thì văn hóa cũng chuyển động

Mạch nghiên cứu về sự vận động của cộng đồng không chỉ xuất hiện trong công trình mới năm 2026. PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm đã dành nhiều năm nghiên cứu những biến đổi văn hóa diễn ra khi điều kiện kinh tế, xã hội và không gian sống của con người thay đổi.

Ở cách nhìn này, văn hóa không phải tập hợp những thực hành được giữ nguyên từ thế hệ này sang thế hệ khác. Một phong tục, cách tổ chức sinh hoạt hay quan hệ cộng đồng có thể tiếp tục tồn tại nhưng chức năng, ý nghĩa và cách thực hành của nó có thể khác trước. Những yếu tố mới cũng có thể được tiếp nhận và sắp xếp lại trong đời sống văn hóa.

Khái niệm “tái cấu trúc văn hóa” vì thế trở thành một hướng để nghiên cứu quá trình này. Thay vì chỉ đặt câu hỏi một nét văn hóa còn hay mất, cách tiếp cận chú ý đến việc các thành tố văn hóa được sắp xếp lại ra sao khi cộng đồng đứng trước những điều kiện mới.

Hướng nghiên cứu đó đang được tiếp tục trong nhiệm vụ khoa học về tái cấu trúc văn hóa các tộc người thiểu số vùng Tây Bắc Việt Nam trong quá trình triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. Nhiệm vụ do PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm làm chủ nhiệm, được Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia tài trợ và thực hiện trong hai năm 2025–2026.

Đây là nhiệm vụ đang triển khai, vì vậy chưa thể coi những vấn đề nghiên cứu của đề tài là kết quả đã được xác lập. Tuy nhiên, lựa chọn đối tượng nghiên cứu cho thấy một sự tiếp nối trong mối quan tâm của PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm đối với những cộng đồng đang trải qua quá trình thay đổi. Xây dựng nông thôn mới không chỉ làm xuất hiện đường sá, cơ sở vật chất hay phương thức sản xuất mới mà còn tạo ra một bối cảnh để nghiên cứu cách đời sống văn hóa vận động cùng những chuyển biến rộng hơn của cộng đồng.

PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa, trao quyết định kéo dài thời gian công tác chuyên môn cho PGS.TS. Kiều Trung Sơn, tháng 5/2026. Ảnh: Viện Nghiên cứu Văn hóa.

Không đóng khung văn hóa vào chuyện giữ hay bỏ

Nhìn văn hóa trong trạng thái vận động cũng làm thay đổi cách đặt câu hỏi về bảo tồn. Nếu chỉ chia các thực hành thành hai phía “còn” và “mất”, nhiều biến đổi diễn ra ở giữa có thể bị bỏ qua. Một cộng đồng có thể tiếp tục duy trì một thực hành cũ nhưng thay đổi thời điểm, không gian, cách tổ chức hoặc ý nghĩa mà họ dành cho nó.

Điều này đặc biệt đáng chú ý khi đời sống cộng đồng ngày càng chịu tác động đồng thời của phát triển kinh tế, công nghệ, du lịch, di chuyển dân cư và các chương trình phát triển. Những yếu tố ấy không tác động lên một cộng đồng bất biến. Người dân cũng lựa chọn, thích ứng và tham gia vào quá trình định hình lại đời sống của mình.

Nghiên cứu về thể chế văn hóa công bố năm 2026 mở thêm một lớp của câu chuyện này. Nếu những quy tắc không chính thức vẫn tham gia điều chỉnh đời sống thì việc xây dựng chính sách văn hóa cần nhận diện được chúng đang tồn tại và vận hành ra sao. Điều đó không đồng nghĩa mọi tập quán hay quy ước của cộng đồng đều cần được giữ lại. Những thực hành không còn phù hợp với pháp luật và đời sống hiện đại vẫn có thể phải thay đổi.

Điểm quan trọng nằm ở việc hiểu cơ chế của sự thay đổi trước khi đưa ra cách ứng xử. Một chính sách được thiết kế từ bên ngoài và cách cộng đồng thực hành nó trong đời sống không phải lúc nào cũng hoàn toàn trùng nhau. Khoảng cách giữa hai phía chính là một trong những không gian mà nghiên cứu văn hóa có thể cung cấp thêm dữ liệu và cách lý giải.

Theo những chuyển động mới của đời sống

Năm 2026 cũng cho thấy phạm vi hoạt động chuyên môn của PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm tiếp tục mở ra những vấn đề đang đặt ra đối với nghiên cứu văn hóa. Bên cạnh nhiệm vụ về tái cấu trúc văn hóa ở Tây Bắc, bà tham gia với vai trò Phó Chủ nhiệm Chương trình khoa học và công nghệ trọng điểm cấp Bộ giai đoạn 2025–2027 về nghiên cứu tinh hoa văn hóa, những thành tựu phát triển mới của nhân loại và khả năng vận dụng trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế.

Tháng 9/2026, PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm tiếp tục tham gia thảo luận việc triển khai những vấn đề mới liên quan đến phát triển du lịch. Trước đó, tại hoạt động của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trong năm 2026, bà cũng đề cập đến chất lượng nghiên cứu, liêm chính học thuật, nguồn lực cho đội ngũ khoa học và sự kết nối giữa nghiên cứu, đào tạo với tư vấn chính sách. Những hoạt động này mở rộng phạm vi công việc của một nhà nghiên cứu văn hóa sang các vấn đề mà đời sống đương đại đang đặt ra.

PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm tại Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam lần thứ IX, tháng 9/2026. Tại đại hội, bà được bầu làm Phó Chủ tịch Hội nhiệm kỳ 2026–2031. Ảnh: Viện Nghiên cứu Văn hóa.

Tuy nhiên, chức vụ quản lý hay số lượng hoạt động không phải phần đáng chú ý nhất trong hành trình nghiên cứu của PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm. Từ công trình về thể chế văn hóa công bố trong năm nay đến đề tài đang thực hiện ở Tây Bắc, một mạch nghiên cứu có thể nhận ra là sự quan tâm đến cách con người tổ chức và điều chỉnh đời sống văn hóa khi hoàn cảnh xung quanh thay đổi.

Ở đó, cộng đồng không chỉ là nơi lưu giữ những gì thuộc về quá khứ. Con người trong cộng đồng vẫn lựa chọn, thích ứng và tạo ra những cách thực hành mới. Bởi vậy, câu hỏi văn hóa thay đổi thế nào khi đời sống đổi khác không thể chỉ được trả lời bằng việc thống kê những gì còn lại. Nó còn đòi hỏi phải theo dõi chính quá trình con người đang làm cho văn hóa tiếp tục vận động.