Đáng chú ý, kết quả phân tích đa dạng di truyền của các quần thể cỏ Lá dừa trên phạm vi cả nước cung cấp cơ sở khoa học để xác định khu vực cần ưu tiên bảo tồn, đồng thời định hướng công tác giám sát và phục hồi hệ sinh thái này.

Cỏ biển là thực vật có hoa sống dưới biển, tạo nơi cư trú và nguồn thức ăn cho nhiều loài sinh vật. Các thảm cỏ còn góp phần ổn định nền đáy và tích lũy carbon. Khi sinh cảnh bị chuyển đổi hoặc môi trường thay đổi, diện tích cỏ biển có thể suy giảm, kéo theo những tác động đối với hệ sinh thái.

Muốn bảo tồn cỏ biển, trước hết cần xác định nơi phân bố, diện tích, thành phần loài và đặc điểm di truyền của các quần thể. Những dữ liệu này giúp theo dõi biến động, nhận diện khu vực cần ưu tiên bảo vệ và lựa chọn giải pháp phù hợp.

Từ yêu cầu đó, ThS. Nguyễn Nhật Như Thủy cùng nhóm nghiên cứu tại Viện Hải dương học triển khai đề tài cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam “Nghiên cứu phân bố thảm cỏ biển và đa dạng gen của các quần thể cỏ Lá dừa (Enhalus acoroides) tại vùng biển Tây Nam Việt Nam” (mã số VAST04.09/23-24). Đề tài tập trung xác định phạm vi phân bố, thành phần loài và đặc điểm di truyền của các quần thể, qua đó bổ sung căn cứ khoa học cho việc xác định khu vực cần ưu tiên bảo tồn.

Các dạng nền đáy khác nhau tại vùng biển Tây Nam: A – thảm cỏ dày; B – thảm cỏ phân bố lốm đốm; C – đáy cát; D – đá; E – đáy rạn

Quần thể cỏ Lá dừa tại quần đảo Bà Lụa (An Giang)

Quần thể cỏ Lá dừa tại quần đảo Hải Tặc (An Giang)

Cập nhật phân bố và nhận diện các loài cỏ biển

Nhóm nghiên cứu khảo sát dưới nước tại 172 điểm thuộc 30 đảo, ghi nhận vị trí và đặc điểm nền đáy ở quần đảo Hải Tặc, Bà Lụa, vùng ven biển Kiên Lương, đảo Lại Sơn và Hòn Tre. Với Phú Quốc, nhóm kế thừa dữ liệu từ các nghiên cứu trước. Nhóm cũng phân tích ảnh vệ tinh Sentinel-2A để nhận diện khu vực có cỏ biển và xây dựng bản đồ phân bố trên phạm vi rộng.

Thành viên nhóm nghiên cứu khảo sát và thu thập mẫu cỏ biển tại quần đảo Bà Lụa (An Giang)

 Theo ThS. Nguyễn Nhật Như Thủy, nhiều thảm cỏ biển có diện tích nhỏ, nằm rải rác quanh các đảo hoặc xen giữa nền cát và đá. Vì vậy, nhóm kết hợp khảo sát thực địa với phân tích ảnh vệ tinh để xác định đầy đủ hơn vị trí và diện tích các thảm cỏ.

Kết quả cập nhật cho thấy tổng diện tích thảm cỏ biển ở vùng biển Tây Nam Việt Nam là 7.362 ha, tăng hơn 50 ha so với các nghiên cứu trước. Phần diện tích được ghi nhận bổ sung chủ yếu thuộc các thảm cỏ nhỏ tại Hải Tặc, Bà Lụa và Lại Sơn.

ThS. Nguyễn Nhật Như Thủy lưu ý, mức chênh lệch này phản ánh việc cập nhật dữ liệu phân bố, chứ chưa cho thấy diện tích cỏ biển ngoài tự nhiên đã tăng tương ứng. Muốn đánh giá xu hướng phục hồi hay suy giảm, cần khảo sát qua nhiều thời điểm bằng các phương pháp cho phép so sánh kết quả.

Các nghiên cứu trước đây chưa ghi nhận thảm cỏ biển tại Nam Du và Thổ Chu. Tại Hòn Tre, khu vực phía đông nam đảo từng được báo cáo có khoảng 37 ha cỏ biển, nhưng nay đã chuyển đổi sang các mục đích sử dụng khác như làm đường, cảng, nhà ở và dịch vụ. Những ghi nhận này cho thấy việc cập nhật bản đồ cần đi cùng theo dõi biến động sinh cảnh ngoài thực tế.

Nghiên cứu ghi nhận 10 loài cỏ biển tại vùng biển Tây Nam Việt Nam và bổ sung thông tin phân bố của ba loài thuộc chi Halophila ở một số địa điểm. Cụ thể, Halophila decipiens được ghi nhận tại cả Hải Tặc và Lại Sơn; H. ovalis tại Hải Tặc; H. major SL type tại Lại Sơn.

Các loài thuộc chi Halophila được ghi nhận tại vùng biển Tây Nam, kết hợp dữ liệu hình thái và di truyền

Theo ThS. Nguyễn Nhật Như Thủy, một số loài cỏ biển thuộc chi Halophila có đặc điểm hình thái lá khá giống nhau, khiến việc phân biệt và nhận diện loài chỉ dựa vào hình thái gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, nhóm nghiên cứu kết hợp đối chiếu đặc điểm hình thái của mẫu với kết quả phân tích ADN để tăng độ tin cậy trong xác định loài. Trong đó, hình thái cung cấp những đặc điểm có thể quan sát trực tiếp, còn dữ liệu ADN bổ sung căn cứ khoa học để phân biệt các loài.

Nhóm đã thu thập và lưu trữ mẫu vật của cả ba loài H. ovalis, H. major SL type và H. decipiens, đồng thời đăng ký tám trình tự gen tương ứng trên Ngân hàng Gen. Các trình tự này có thể được dùng để đối chiếu khi định danh loài và hỗ trợ những nghiên cứu tiếp theo về phân bố, quan hệ giữa các loài cỏ biển.

Bên cạnh việc dùng ADN hỗ trợ định danh, nhóm còn phân tích chỉ thị phân tử ITS1–5.8S–ITS2, tập trung xây dựng cấu trúc bậc hai của vùng ITS2 ở chi Halophila. Vùng này cung cấp thông tin về quan hệ giữa các loài gần nhau. Kết quả góp phần phân biệt các loài Halophila ovalis, H. major, H. minor và H. nipponica, đồng thời đánh giá sự khác biệt của H. ovalis giữa các khu vực địa lý trên thế giới.

Như vậy, nghiên cứu mở rộng từ việc xác định thành phần loài ở vùng biển Tây Nam Việt Nam sang tìm hiểu sự khác biệt giữa các quần thể Halophila trên phạm vi rộng hơn. Kết quả là nguồn tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo về phân loại, phân bố và đa dạng di truyền của chi này.

Từ dữ liệu di truyền đến giải pháp bảo tồn

Từ kết quả nghiên cứu, nhóm đã xây dựng bản đồ phân bố thảm cỏ biển và góp phần hoàn thiện tập hợp dữ liệu di truyền của các quần thể cỏ Lá dừa tại Việt Nam. Các dữ liệu này có thể làm cơ sở đối chiếu trong những đợt khảo sát tiếp theo, theo dõi biến động thảm cỏ và đánh giá thay đổi về đa dạng gen. Khi được cập nhật thường xuyên, chúng giúp nhận diện sớm khu vực có nguy cơ suy giảm và cung cấp căn cứ để cơ quan quản lý xem xét nơi cần ưu tiên bảo vệ.

Theo ThS. Nguyễn Nhật Như Thủy, dữ liệu di truyền có thể hỗ trợ lựa chọn nguồn vật liệu khi nghiên cứu phục hồi những khu vực cỏ biển suy thoái. Tuy nhiên, hiệu quả phục hồi còn phụ thuộc vào chất lượng nước, nền đáy, điều kiện sinh thái và khả năng sinh trưởng của cỏ biển tại nơi tiếp nhận. Lựa chọn nguồn vật liệu phù hợp với điều kiện thực tế có thể nâng cao khả năng phục hồi, đồng thời hạn chế nguy cơ làm thay đổi đặc điểm di truyền tự nhiên của các quần thể.

ThS. Nguyễn Nhật Như Thủy giới thiệu hoạt động của Phòng thí nghiệm Sinh học phân tử với đoàn sinh viên

Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam ghi nhận kết quả của đề tài và khả năng tiếp tục phát triển các sản phẩm nghiên cứu. Hội đồng cũng đề nghị sớm đưa dữ liệu vào ứng dụng thực tế.

Chia sẻ về định hướng tiếp theo, ThS. Nguyễn Nhật Như Thủy cho biết nhóm sẽ tiếp tục khảo sát những khu vực còn thiếu dữ liệu, theo dõi biến động qua nhiều thời điểm và hoàn thiện phương pháp phân tích di truyền. Nhóm kỳ vọng các kết quả này sẽ giúp phát triển quy trình kỹ thuật phục vụ nhận diện loài, đánh giá quần thể và giám sát thảm cỏ biển, hướng tới chuyển giao cho các đơn vị nghiên cứu và quản lý tài nguyên biển.

Theo: Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam