Ngày 15/10/2026, tạp chí Environmental Geochemistry and Health (Springer Nature) công bố trực tuyến bài báo Depth-dependent trace metal speciation, bioavailability and soil–plant transfer across 55 months of vetiver phytoremediation at Bien Hoa Airbase, Vietnam (tạm dịch: Dạng tồn tại, khả năng sinh khả dụng của kim loại nặng theo chiều sâu đất và sự chuyển dịch từ đất sang cây sau 55 tháng xử lý bằng cỏ vetiver tại sân bay Biên Hòa).

Bài báo có 11 tác giả: Nguyễn Thị Thanh Thảo (tác giả thứ nhất), Đinh Văn Huy, Nguyễn Thanh Hòa, Quách Đức Tín, Lê Thu Hà, Lý Quang Việt, Dương Văn Hào, Nguyễn Quốc Định, Martine Leermakers, Yue Gao và PGS.TS Ngô Thị Thúy Hường (Trường Đại học Phenikaa, là tác giả liên hệ, chịu trách nhiệm về mặt khoa học). Nhóm tác giả đến từ Đại học Phenikaa, Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản, Viện Môi trường Nông nghiệp, Đại học Quốc gia Hà Nội, VinUni và Đại học Vrije Universiteit Brussel (Bỉ). Nghiên cứu thuộc dự án do USAID tài trợ qua chương trình PEER.

Chọn sai lô thí nghiệm, 500 triệu đồng có thể thành mây khói

Bên cạnh dioxin, đất tại khu vực Pacer Ivy của sân bay Biên Hòa còn bị ô nhiễm kim loại nặng như cadimi, chì, crom, niken, đồng và kẽm. Nhóm nghiên cứu bố trí khu thí nghiệm rộng 600 m², chia thành sáu ô: ba ô trồng cỏ vetiver và ba ô để trống làm đối chứng. Đất được trộn bằng máy xúc, lấy mẫu xác định mức ô nhiễm ban đầu rồi mới trồng cỏ. Nhưng vị trí chọn lúc đầu không phù hợp, buộc cả nhóm phải chọn lại và làm lại từ đầu.

“Chọn sai lô thí nghiệm, 500 triệu thành mây khói”, TS. Nguyễn Quốc Định (Đại học Phenikaa), thành viên nhóm nghiên cứu, viết trên trang cá nhân. Khác với phòng thí nghiệm, một sai sót ngoài hiện trường có thể kéo theo nhiều tháng làm lại. Chấp nhận làm lại không dễ, nhưng là cái giá để có được dữ liệu đáng tin cậy.

55 tháng và một trận cháy bất ngờ

Cỏ vetiver được trồng từ tháng 11/2018. Suốt 55 tháng, nhóm duy trì việc chăm sóc và lấy mẫu qua cả mùa mưa lẫn mùa khô, với sự hỗ trợ của cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 935 tại sân bay Biên Hòa. Ở đợt đánh giá cuối, nhóm lấy 53 mẫu đất trên toàn khu để lập bản đồ ô nhiễm và lấy mẫu theo từng tầng đất (0–10, 10–30 và 30–50 cm) tại 13 vị trí.

Tháng 3/2023, ở tháng thứ 52, một đám cháy bất ngờ thiêu rụi toàn bộ phần thân lá. “Thật sự kỳ công và vất vả để ra được 1 tác phẩm như thế. Sau 55 tháng và cả một trận cháy bất ngờ, rễ vẫn khỏe, khả năng hút cadimi còn tăng hơn gấp đôi ở cỏ vetiver hồi sinh sau vụ cháy”, PGS.TS Ngô Thị Thúy Hường chia sẻ.

Bộ rễ không bị hư hại nên cỏ nhanh chóng mọc lại. Ba tháng sau, lượng cadimi tích lũy trong rễ tăng 2,3 lần so với thời điểm 40 tháng; khả năng chuyển kim loại từ rễ lên thân lá cũng tăng 2,2–5 lần. Giai đoạn cỏ “hồi sinh” có thể đã khiến bộ rễ hoạt động mạnh hơn, song nhóm tác giả lưu ý mới chỉ lấy mẫu một lần sau cháy nên cần theo dõi thêm. Dù vậy, kết quả gợi ý rằng cắt cỏ định kỳ để cỏ tái sinh có thể giúp duy trì và làm tăng hiệu quả xử lý.

Đất “trông sạch hơn” chưa chắc đã an toàn

Cadimi, một kim loại độc hại với sức khỏe, là chất ô nhiễm đáng lo ngại nhất. Hàm lượng trung bình 5,5 mg/kg, vượt ngưỡng 4 mg/kg của quy chuẩn Việt Nam (QCVN 03:2023/BTNMT); có điểm ở lớp đất mặt lên tới 157 mg/kg. Các kim loại khác nhìn chung nằm trong giới hạn cho phép. Kim loại tập trung nhiều nhất ở lớp đất mặt và giảm hơn một nửa khi xuống độ sâu 30–50 cm.

Điểm mới của nghiên cứu là không chỉ đo tổng lượng kim loại mà còn xác định chúng đang ở dạng nào: dạng “tự do”, dễ bị cây hút và dễ ngấm xuống nước ngầm, hay dạng bị “khóa chặt” trong khoáng vật. Kết quả cho thấy hơn 68% cadimi ở dạng tự do, trong khi crom và niken phần lớn bị khóa chặt. Cadimi cũng là kim loại duy nhất mà rễ cỏ hút và tích tụ với hàm lượng cao hơn đất xung quanh.

Về rủi ro, nếu chỉ xét tổng hàm lượng, 75% vị trí lấy mẫu được xếp ở mức từ không ô nhiễm đến ô nhiễm trung bình. Nhưng khi xét phần kim loại ở dạng tự do, mức rủi ro vẫn cao đến rất cao, chủ yếu do cadimi. Nói cách khác, đất trông có vẻ sạch hơn, nhưng phần kim loại còn lại vẫn dễ đi vào cây trồng và nguồn nước. Vì vậy, nhóm tác giả khuyến nghị dựa vào các chỉ số này, thay vì chỉ nhìn kim loại tổng số, để quyết định khi nào khu vực còn cần hạn chế con người tiếp xúc.

Từ bài báo quốc tế đến trách nhiệm với môi trường

PGS.TS Ngô Thị Thúy Hường lưu ý, cỏ thu hoạch từ đất ô nhiễm phải được xử lý như chất thải nguy hại, không dùng làm thức ăn gia súc, vật liệu phủ gốc hay nguyên liệu làm đồ thủ công, những cách dùng cỏ vetiver vốn khá phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới. Nếu không, kim loại mà cỏ đã hút và tích tụ sẽ quay lại môi trường hoặc đi vào vật nuôi, đồ dùng của con người. Điều này càng quan trọng khi sân bay vẫn đang hoạt động và có khu dân cư lân cận.

Vì thế, một giải pháp phục hồi môi trường không chỉ cần chứng minh khả năng hấp thu chất ô nhiễm mà còn phải tính đến việc thu hoạch, vận chuyển và xử lý sinh khối an toàn.

Nhóm tác giả cũng thẳng thắn nêu những việc cần làm tiếp: tăng số mẫu phân tích, đo sinh khối để tính chính xác lượng kim loại cỏ đã lấy ra khỏi đất, và phân tích riêng dạng crom độc (crom hóa trị VI). Công trình không khẳng định cỏ vetiver giải quyết được mọi loại ô nhiễm, nhưng đã bổ sung dữ liệu thực địa dài hạn hiếm có về cách mà các kim loại vận động trong đất và trong cây (hành vi của các kim loại trong đất).

Đằng sau công bố quốc tế ấy là những người đã kiên trì bám đất, bám cây, theo đuổi từng mẫu phân tích qua gần 5 năm. Hành trình đó cho thấy khoa học thực nghiệm không chỉ cần kiến thức và thiết bị hiện đại, mà còn đòi hỏi sức bền, sự tỉ mỉ và trách nhiệm với thực tiễn. Những kết quả đáng tin cậy không đến từ một phép đo đơn lẻ, mà được tạo nên từ thời gian, dữ liệu và sự kiên trì của những người làm khoa học.