TS. Phạm Hương Trang (áo trắng) và TS. Nguyễn Thị Vân Anh (áo đen) tìm hiểu sản phẩm thêu cùng nghệ nhân Lô Lô Chải. Bên trái là ông Thomas Gass, Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam. Ảnh: ST4SD/RMIT.

Một sản phẩm thêu có thể đẹp, mang hoa văn truyền thống nhưng chưa chắc giúp người mua hiểu được câu chuyện phía sau những đường kim, mũi chỉ. Tại Lô Lô Chải, xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang, câu hỏi ấy được đặt vào một dự án có sự tham gia của hai nữ giảng viên RMIT Việt Nam và những phụ nữ đang gìn giữ nghề thủ công của cộng đồng.

Trong dự án “Câu chuyện nghề dệt ở Lô Lô Chải” triển khai từ tháng 3 đến tháng 6/2026, TS. Phạm Hương Trang, giảng viên ngành Quản trị du lịch và khách sạn, cùng TS. Nguyễn Thị Vân Anh, Phó chủ nhiệm bộ môn Digital Marketing tại RMIT Việt Nam, phối hợp với các thành viên hợp tác xã thêu và nữ nghệ nhân địa phương tìm cách phát triển sản phẩm, kể chuyện văn hóa và xây dựng hoạt động trải nghiệm dành cho du khách.

Điểm khác biệt trong cách triển khai nằm ở việc người giữ nghề không chỉ thực hiện những mẫu sản phẩm do bên ngoài đề xuất. Họ tham gia thảo luận ý tưởng, lựa chọn cách sử dụng hoa văn và trình bày những câu chuyện gắn với sản phẩm do chính mình làm ra.

Để người giữ nghề tham gia thiết kế sản phẩm

Nghề thêu của phụ nữ Lô Lô gắn với trang phục và đời sống văn hóa qua nhiều thế hệ. Những chi tiết trên vải không đơn thuần phục vụ trang trí mà còn chứa đựng các dấu hiệu nhận biết về cộng đồng, tập quán và kinh nghiệm được truyền lại trong gia đình. Khi sản phẩm bước vào thị trường du lịch, người làm nghề phải đối diện với một yêu cầu mới là tạo ra những món đồ phù hợp với nhu cầu sử dụng của khách mà vẫn giữ được đặc trưng vốn có.

Đó cũng là bài toán mà TS. Phạm Hương Trang đặt ra trong dự án. Thay vì bắt đầu bằng một bộ mẫu có sẵn, nhóm triển khai các hoạt động trao đổi về tư duy thiết kế, sản phẩm thủ công đương đại và cách khai thác chất liệu văn hóa địa phương. Từ những hoa văn, kỹ thuật và hiểu biết đã có, người tham gia được khuyến khích đề xuất các hướng phát triển sản phẩm mới.

Trong bốn tháng thực hiện, nhóm dự án phối hợp với 30 thành viên hợp tác xã thêu Lô Lô Chải cùng các nữ nghệ nhân địa phương. Hoạt động không chỉ dừng ở tập huấn mà còn có cuộc thi ý tưởng đổi mới sản phẩm, nơi các nhóm trình bày cách vận dụng nghề thủ công truyền thống cho nhu cầu của du khách.

Cuộc thi tạo ra một tình huống khác với công việc thường ngày của người thêu. Bên cạnh kỹ thuật làm ra sản phẩm, người tham gia cần giải thích vì sao chọn họa tiết ấy, sản phẩm có thể được sử dụng như thế nào và câu chuyện văn hóa nào cần được giữ lại. Nhóm giảng viên đóng vai trò hỗ trợ về phương pháp phát triển ý tưởng, trong khi hiểu biết về nghề và ý nghĩa hoa văn vẫn thuộc về cộng đồng.

Cách làm này đặc biệt cần thiết khi thổ cẩm Lô Lô đứng trước sức ép của thị trường hàng lưu niệm. Sản phẩm làm nhanh, dễ bán có thể đáp ứng một phần nhu cầu du lịch, nhưng cũng đặt ra nguy cơ những kỹ thuật và họa tiết cầu kỳ bị giản lược. Việc đổi mới sản phẩm vì thế không chỉ là tạo ra một mẫu mã khác, mà còn liên quan đến lựa chọn những yếu tố văn hóa nào được tiếp tục sử dụng và giới thiệu.

Phụ nữ và trẻ em Lô Lô tìm hiểu kỹ thuật thêu trên trang phục truyền thống. Ảnh: ST4SD/RMIT.

Kể câu chuyện của cộng đồng bằng ngôn ngữ mới

Nếu TS. Phạm Hương Trang tiếp cận dự án từ lĩnh vực du lịch và tổ chức trải nghiệm, phần đóng góp chuyên môn của TS. Nguyễn Thị Vân Anh gắn với truyền thông và nội dung số. Thông qua những hoạt động làm việc với nghệ nhân, nhóm dự án hỗ trợ xây dựng ảnh, video và câu chuyện văn hóa có thể dùng để giới thiệu nghề thêu trên môi trường số.

Theo TS. Nguyễn Thị Vân Anh, vai trò của nhóm không phải thay đổi câu chuyện về Lô Lô Chải mà là giúp cộng đồng chia sẻ câu chuyện của chính họ hiệu quả hơn. Quan điểm ấy đặt người dân vào vị trí chủ thể cung cấp nội dung, thay vì chỉ xuất hiện như hình ảnh minh họa trong hoạt động quảng bá điểm đến.

Một bức ảnh sản phẩm có thể cho thấy màu sắc và kỹ thuật thêu. Nhưng để người xem hiểu vì sao họa tiết được lựa chọn, ai là người truyền nghề và sản phẩm gắn với đời sống ra sao, cần thêm khả năng diễn đạt bằng hình ảnh, lời kể và những hình thức truyền thông phù hợp. Đó là phần kiến thức mà chuyên môn marketing có thể đóng góp, song không thể thay thế tri thức văn hóa của người làm nghề.

Một nhóm tham gia trình bày ý tưởng trong cuộc thi đổi mới sản phẩm thêu Lô Lô Chải. Ảnh: ST4SD/RMIT.

Dự án còn thử nghiệm cách đưa hoạt động thêu vào trải nghiệm du lịch thông qua các buổi mô phỏng. Người tham gia tìm hiểu cách đón khách tại nhà, hướng dẫn khách thực hành một công đoạn thủ công và giới thiệu câu chuyện phía sau sản phẩm. Đây mới là bước thử nghiệm mô hình, chưa phải bằng chứng cho thấy các hoạt động đã được vận hành thường xuyên hoặc mang lại nguồn thu ổn định.

Sự phân biệt ấy quan trọng bởi một lớp tập huấn, một cuộc thi ý tưởng và một dịch vụ du lịch có khả năng tồn tại lâu dài là những giai đoạn khác nhau. Để đi từ ý tưởng đến hoạt động kinh doanh thực tế, cộng đồng còn phải giải quyết các vấn đề về tổ chức, thời gian lao động, chất lượng sản phẩm, tiếp cận khách hàng và cách phân chia lợi ích.

Dự án kết thúc vào tháng 6/2026 với những hoạt động đã được triển khai cùng cộng đồng. Các thông tin công bố ghi nhận sự tham gia trình bày ý tưởng của nghệ nhân, quá trình xây dựng nội dung quảng bá và thử nghiệm trải nghiệm thủ công. Chưa có số liệu công khai đủ để kết luận doanh thu, lượng khách hay thu nhập của người tham gia đã thay đổi đến mức nào.

Giá trị chuyên môn của hai nữ giảng viên trong trường hợp này nằm ở cách kết nối tri thức đại học với một nhu cầu cụ thể của địa phương. Kiến thức du lịch được sử dụng để thiết kế hoạt động cho khách, kiến thức marketing hỗ trợ cách giới thiệu sản phẩm, còn nghề thêu và những câu chuyện văn hóa vẫn do phụ nữ Lô Lô nắm giữ. Khả năng duy trì các ý tưởng sau dự án sẽ phụ thuộc vào việc cộng đồng tiếp tục sử dụng, điều chỉnh và tổ chức chúng trong đời sống thực tế.