Từ người giữ nghề đến người kể chuyện văn hóa

Giữa sân nhà ở làng Chuông (huyện Thanh Oai, Hà Nội), nghệ nhân Tạ Thu Hương kiên nhẫn hướng dẫn những vị khách nước ngoài cầm kim, luồn chỉ qua vành nón. Tiếng cười xen lẫn sự lúng túng của những người lần đầu thử khâu nón khiến không gian workshop trở nên sôi động. Ít ai biết rằng người phụ nữ đang kể chuyện về nghề làm nón cho du khách quốc tế đã có hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề truyền thống của quê hương.

Sinh ra trong một gia đình nhiều đời làm nón, bà Hương lớn lên cùng những chiếc nón lá và nhịp sống quen thuộc của làng Chuông - làng nghề làm nón có lịch sử hơn 300 năm. Từ năm 6 tuổi, bà đã được mẹ hướng dẫn những công đoạn đầu tiên và dần gắn bó với nghề cho đến ngày nay.

Nghệ nhân Tạ Thu Hương, người dành hơn nửa thế kỷ gìn giữ và phát triển nghề làm nón lá ở làng Chuông. Ảnh: Mai Linh

Ký ức về những năm tháng bao cấp vẫn còn in đậm trong tâm trí người nghệ nhân. Khi ấy, cuộc sống của người dân làng nghề còn nhiều khó khăn. Để có thêm thu nhập, nhiều gia đình phải thức khuya dưới ánh đèn dầu, tỉ mẩn khâu từng chiếc nón để đổi lấy gạo và các nhu yếu phẩm cho cuộc sống hằng ngày.

Học hết cấp 3, trong khi cha mẹ mong muốn con gái tìm một công việc khác để "thoát ly", bà Hương lại lựa chọn ở lại quê hương. Không chỉ tiếp tục làm nghề, bà còn thu gom nón cho bà con trong làng và tìm kiếm đầu ra cho sản phẩm.

"Năm 18 tuổi, tôi ký được đơn hàng xuất khẩu đầu tiên", bà Hương nhớ lại.

Dấu mốc ấy trở thành bước khởi đầu cho hành trình đưa sản phẩm làng nghề đến những thị trường xa hơn. Từ việc tìm đầu ra cho những chiếc nón lá của quê hương, bà dần tham gia các hoạt động quảng bá nghề truyền thống ở nhiều địa phương và sau này là tại các sự kiện văn hóa trong và ngoài nước.

Đưa du khách quốc tế về với làng nghề

Từng có cơ hội mang chiếc nón lá đi giới thiệu tại nhiều quốc gia như Nhật Bản, Malaysia, Lào, Trung Quốc… nghệ nhân Tạ Thu Hương sớm nhận ra một điều: Nếu chỉ mang sản phẩm đi triển lãm, du khách mới chỉ thấy được phần ngọn, còn cái "hồn" của làng nghề thì vẫn nằm lại nơi quê nhà. Muốn du khách thực sự thấu cảm và trân quý giá trị của chiếc nón lá, không có cách nào tốt hơn là đưa họ về tận vùng đất đã sinh ra nó. Nghĩ là làm, bà bắt đầu nhen nhóm ý tưởng và bắt tay vào tổ chức các hoạt động workshop trải nghiệm ngay tại làng Chuông.

Tuy nhiên, hành trình đưa nón lá làng Chuông đến gần hơn với du khách không phải lúc nào cũng thuận lợi. Theo nghệ nhân Tạ Thu Hương, ngoài việc phải không ngừng học hỏi để kể những câu chuyện hấp dẫn về làng nghề và giá trị văn hóa của chiếc nón lá, bà còn gặp không ít khó khăn về cơ sở hạ tầng. Nhiều đoàn khách lớn từng băn khoăn về khả năng tiếp cận của xe du lịch do đường làng còn nhỏ hẹp, chưa thực sự thuận tiện cho hoạt động tham quan. Bên cạnh đó, để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường, bà cùng các nghệ nhân luôn phải cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm nhưng vẫn giữ được những nét truyền thống vốn có của nghề làm nón.

Dẫu vậy, những khó khăn ấy không làm giảm đi tình yêu nghề của người nghệ nhân. Với bà Hương, niềm hạnh phúc lớn nhất là được chứng kiến ngày càng nhiều du khách trong và ngoài nước tìm đến làng Chuông để tìm hiểu văn hóa truyền thống. Sự vui thích từ du khách chính là nguồn động viên để bà tiếp tục gắn bó với nghề. “Càng làm, tôi càng thấy mình cần cố gắng hơn để lan tỏa giá trị của làng nghề”, bà chia sẻ. Đối với người nghệ nhân, việc giữ gìn và quảng bá nón lá không chỉ là công việc mưu sinh mà còn là cách gìn giữ một phần bản sắc văn hóa Việt Nam cho các thế hệ mai sau. Theo bà, điều quan trọng nhất là phải tạo điều kiện để du khách được tham gia trực tiếp thay vì chỉ đứng quan sát: "Tôi luôn muốn du khách được trải nghiệm thực tế, bởi khi tự tay cầm kim khâu nón, họ mới cảm nhận rõ sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và giá trị lao động phía sau mỗi chiếc nón mà người thợ làng nghề đã gửi gắm."

Nghệ nhân Tạ Thu Hương cùng các thợ lành nghề hướng dẫn du khách trải nghiệm khâu nón lá tại làng Chuông. Ảnh: Mai Linh

Mỗi buổi workshop tại làng Chuông vì thế luôn diễn ra trong không khí vừa tập trung, vừa rộn rã tiếng cười. Dưới sự hướng dẫn tỉ mỉ của nghệ nhân Thu Hương, khách quốc tế bắt đầu thử sức với công đoạn khâu nón – bước đòi hỏi sự tập trung và khéo léo cao độ. Sự lúng túng, vụng về ban đầu nhanh chóng qua đi khi họ bắt đầu quen tay, nhường chỗ cho sự hào hứng ở phần trải nghiệm vẽ nón. Tại đây, họ được thỏa sức sáng tạo, dùng cọ vẽ nên những họa tiết, hình ảnh hay bất cứ nét ký họa nào họ yêu thích lên vành lá thanh tao, biến chiếc nón trở thành một tác phẩm nghệ thuật mang dấu ấn cá nhân độc bản.

Du khách tự tay vẽ trang trí, sáng tạo họa tiết lên chiếc nón lá lưu niệm tại workshop. Ảnh: Mai Linh

Những mũi khâu còn vụng về hay những nét vẽ ngẫu hứng trên vành nón có thể chưa tạo nên một sản phẩm hoàn hảo. Nhưng với nghệ nhân Tạ Thu Hương, đó là cách để du khách cảm nhận rõ hơn giá trị của nghề làm nón và hiểu thêm về câu chuyện của một làng nghề đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Khi nón lá làng Chuông trở thành cầu nối văn hóa

Không chỉ là một sản phẩm thủ công truyền thống, nón lá làng Chuông đang dần trở thành cầu nối giúp bạn bè quốc tế hiểu hơn về bản sắc Việt Nam. Thông qua các hoạt động trải nghiệm, du khách không chỉ quan sát mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình tạo nên một sản phẩm mang đậm dấu ấn của làng nghề.

Chị Anna, du khách đến từ Nga, cho biết chị biết đến làng Chuông thông qua Google Maps và quyết định ghé thăm vì đây là một điểm đến nổi tiếng. Theo chị, quá trình làm nón khá thú vị dù đòi hỏi sự tỉ mỉ và khéo léo. “Trước đây tôi đã biết đến nón lá Việt Nam nhưng không hiểu nhiều về nó. Sau khi trải nghiệm, tôi càng thấy chiếc nón trở nên đặc biệt bởi giá trị lịch sử lâu đời và những câu chuyện gắn liền với đời sống người Việt”, Anna chia sẻ.

Với nghệ nhân Tạ Thu Hương, người trực tiếp tổ chức các workshop trải nghiệm, việc đưa hình ảnh nón lá đến với bạn bè quốc tế không đơn thuần là quảng bá một sản phẩm thủ công mà còn là cách lan tỏa những giá trị truyền thống của quê hương. Mỗi chiếc nón là kết quả của nhiều công đoạn công phu cùng tâm huyết của người thợ. Thông qua các buổi trải nghiệm, khách tham quan có cơ hội lắng nghe câu chuyện về nghề làm nón, tự tay trang trí sản phẩm và mang về những kỷ niệm mang đậm dấu ấn Việt Nam.

Những chiếc nón lá mang dấu ấn cá nhân được du khách hoàn thiện sau buổi trải nghiệm. Ảnh: Mai Linh

Để quảng bá hình ảnh làng Chuông rộng rãi hơn, nghệ nhân Tạ Thu Hương còn mang hình ảnh nón lá truyền thống đến nhiều sự kiện trong nước và quốc tế. Bà từng tham gia trình diễn, hướng dẫn làm nón tại các chương trình đón tiếp nguyên thủ và đoàn khách quốc tế, trong đó có hoạt động phục vụ tiệc chiêu đãi của Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính dành cho Thủ tướng Thái Lan. Bà cũng tham gia các chương trình trải nghiệm văn hóa tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, các khách sạn và du thuyền 5 sao phục vụ khách du lịch quốc tế.

Theo bà Hương, ở đâu có cơ hội quảng bá làng nghề, bà đều sẵn sàng tham gia với mong muốn lan tỏa nét đẹp của nón lá làng Chuông đến đông đảo công chúng. Chính sự tâm huyết ấy đã giúp hình ảnh làng nghề xuất hiện trên nhiều kênh truyền thông, từ các chương trình của VTV đến các bài báo trong và ngoài nước.

Những phần thưởng ghi dấu hành trình gắn bó và cống hiến của nghệ nhân Tạ Thu Hương với nghề làm nón lá truyền thống. Ảnh: Mai Linh

Nhìn về tương lai, bà Hương kỳ vọng lớp trẻ sẽ tiếp tục đồng hành cùng nghề truyền thống. Bà mong các con, các cháu được học tập tốt hơn, có khả năng ngoại ngữ và kỹ năng giao tiếp để đưa sản phẩm thủ công Việt Nam đến gần hơn với thị trường quốc tế. Theo nghệ nhân, giữ nghề không chỉ là bảo tồn một nét đẹp lâu đời mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế bền vững cho mỗi gia đình.

Từ một vật dụng quen thuộc trong đời sống thường nhật, nón lá ngày nay đã vượt ra ngoài công năng sử dụng để trở thành biểu tượng của văn hóa Việt Nam. Những workshop trải nghiệm tại làng Chuông vì thế không chỉ góp phần bảo tồn nghề truyền thống mà còn tạo nên một nhịp cầu kết nối giữa người dân địa phương và bạn bè quốc tế.