Xạ đen là cây dược liệu được sử dụng từ lâu trong y học cổ truyền Việt Nam. Hàm lượng các hợp chất có hoạt tính sinh học trong cây có thể thay đổi theo nguồn giống, điều kiện sinh trưởng và mùa vụ. Sự biến động này đặt ra yêu cầu tìm cách tạo nguồn nguyên liệu có hàm lượng hoạt chất ổn định hơn.
Nuôi cấy mô và tế bào thực vật là phương pháp đưa mẫu mô hoặc tế bào vào môi trường dinh dưỡng thích hợp trong điều kiện vô trùng. Bằng cách kiểm soát môi trường nuôi cấy, các nhà nghiên cứu có thể tạo sinh khối tế bào mà không cần nuôi thành cây hoàn chỉnh. Việc bổ sung các chất cảm ứng phù hợp cũng có thể giúp tế bào tích lũy nhiều hơn hợp chất cần thu nhận.
Theo hướng này, TS. Trần Trọng Tuấn và nhóm nghiên cứu thuộc Viện Khoa học sự sống đã triển khai đề tài được Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam phê duyệt, mã số VAST02.05/23-24. Đề tài có tên “Nghiên cứu ảnh hưởng của methyl jasmonate và acid salicylic lên khả năng tích luỹ acid rosmarinic, sự biểu hiện một số gen liên quan và đánh giá hoạt tính sinh học của tế bào huyền phù xạ đen (Ehretia asperula Zoll. and Moritzi)”.
![]() |
| Đặc điểm hình thái của cây xạ đen. (a, d) Hoa, (b) lá, (c) lá và cụm hoa, (e) hoa và quả, (f) quả |
Theo TS. Trần Trọng Tuấn, nhóm chọn RosA làm hợp chất mục tiêu vì các nghiên cứu đã ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm của hợp chất này.
Định danh mẫu xạ đen và khảo sát khả năng tích lũy hoạt chất
Trước khi nuôi cấy, nhóm dùng chỉ thị phân tử ITS để định danh ba mẫu xạ đen thu tại Hòa Bình, Đồng Nai và Vĩnh Phúc. Kết quả cho thấy cả ba mẫu đều thuộc loài Ehretia asperula Zoll. et Moritzi. Nhóm đã đăng ký các trình tự ADN trên GenBank để bổ sung dữ liệu tham chiếu phục vụ nhận diện loài.
Từ các mẫu đã định danh, nhóm tạo mô sẹo, sau đó chuyển vật liệu sang môi trường dinh dưỡng lỏng để xây dựng hệ thống nuôi cấy huyền phù. Trong môi trường này, các tế bào phân tán và tăng sinh, tạo sinh khối để khảo sát khả năng tích lũy RosA.
![]() |
| Quá trình hình thành và phát triển của tế bào huyền phù xạ đen trong môi trường BM (môi trường khoáng B5 bổ sung 1,5 mg/L NAA và 30 g/L sucrose). (a) Mô sẹo xốp. (b, c) Huyền phù tế bào vào ngày thứ 6 và ngày thứ 15, tương ứng. (d) Sinh khối sau 15 ngày nuôi cấy. (e–h) Tế bào bình thường và tế bào đang phân chia dưới kính hiển vi quang học. (i–m) Tế bào dưới kính hiển vi huỳnh quang. Thước tỷ lệ 1 cm ở (a–d) và 100 µm ở (i–m). |
Sau khi tạo được sinh khối, nhóm khảo sát ảnh hưởng của các chất cảm ứng và tiền chất đến khả năng tích lũy RosA. Trong số các chất cảm ứng được khảo sát, cao chiết nấm men ở nồng độ 1,0 g/L làm tăng hàm lượng hợp chất phenolic tổng số và RosA trong tế bào xạ đen nuôi cấy.
Nhóm cũng khảo sát mức độ biểu hiện của ba gen liên quan đến quá trình sinh tổng hợp RosA, gồm PAL (mã hóa phenylalanine ammonia-lyase), TAT (mã hóa tyrosine aminotransferase) và RAS (mã hóa rosmarinic acid synthase). Trong các thời điểm khảo sát, mức độ biểu hiện của gen RAS đạt cao nhất sau 12 giờ xử lý bằng axit salicylic. Theo nhóm nghiên cứu, trình tự gen RAS của xạ đen đã được đăng ký trên GenBank với mã PX688503.
Để khảo sát khả năng tăng thể tích nuôi cấy, nhóm sử dụng thiết bị phản ứng sinh học (bioreactor) dung tích 5 L, có hệ thống cấp khí liên tục. Thử nghiệm dùng 15–20 g sinh khối ban đầu trong 2,5 L môi trường để đánh giá khả năng duy trì sinh trưởng của tế bào.
![]() |
| TS. Trần Trọng Tuấn (thứ hai từ trái sang) cùng các thành viên nhóm nghiên cứu tại phòng thí nghiệm. |
Sau khi thu sinh khối, nhóm khảo sát hai phương pháp thu nhận RosA là chiết xuất có hỗ trợ siêu âm và chiết xuất có hỗ trợ vi sóng. Hai kỹ thuật này hỗ trợ quá trình giải phóng hợp chất từ sinh khối vào dung môi.
Nhóm xây dựng phương pháp sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ hai lần (UPLC-MS/MS) để định lượng RosA trong dịch chiết.
Đánh giá dịch chiết và triển vọng ứng dụng
Trong điều kiện khảo sát, kết quả nghiên cứu cho thấy dịch chiết chứa RosA có khả năng chống oxy hóa, đồng thời chưa ghi nhận tác động gây độc tế bào đối với nguyên bào sợi ở người trong phạm vi nồng độ khảo sát. Theo TS. Trần Trọng Tuấn, nhóm cần khảo sát thêm các đặc tính sinh học của dịch chiết để đánh giá triển vọng sử dụng làm nguyên liệu cho dược phẩm và mỹ phẩm.
Tại buổi nghiệm thu đề tài cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, GS.TS. Dương Tấn Nhựt ghi nhận nghiên cứu bổ sung dữ liệu về quá trình sinh tổng hợp RosA ở xạ đen. Ông đánh giá cao nội dung khoa học, hình ảnh và số liệu của đề tài. PGS.TS. Phạm Bích Ngọc đánh giá cao cách nhóm kết nối các bước từ định danh loài, nuôi cấy và thử nghiệm trên bioreactor đến chiết xuất, đánh giá hoạt tính sinh học. Bà cũng ghi nhận giá trị thực tiễn của kết quả.
Nhóm đã công bố hai bài báo trên các tạp chí Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca (2025) và Plant Biotechnology (2026). Đề tài hỗ trợ đào tạo ba học viên cao học và một nghiên cứu sinh, vượt chỉ tiêu đăng ký về công bố quốc tế và đào tạo.
Theo TS. Trần Trọng Tuấn, nhóm sẽ tiếp tục khảo sát khả năng mở rộng quy mô nuôi cấy, ổn định hàm lượng RosA, nâng hiệu suất chiết xuất và kiểm soát chất lượng nguyên liệu trước khi tiến tới hợp tác với các đơn vị sản xuất.
Nguồn: Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam

















Hợp tác ba nhà: Tháo gỡ điểm nghẽn đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường
Phát huy vai trò nữ trí thức, thúc đẩy nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo tại Đại học Phenikaa
Nghiên cứu mới hé lộ mối liên hệ giữa estrogen và sức khỏe mạch máu não ở phụ nữ
PGS.TS. Phạm Thanh Huyền và những nghiên cứu xúc tác hướng tới công nghệ xanh
Nghiên cứu mới mở hướng điều trị nhiễm khuẩn bằng khí tự nhiên trong cơ thể
Chi hội Nữ trí thức Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam: Đoàn kết, vượt khó, phát huy trí tuệ nữ trong nghiên cứu khoa học
Cùng chuyên mục
Nuôi cấy tế bào xạ đen để thu nhận axit rosmarinic
Ra mắt Ovoffice – Bộ ứng dụng văn phòng hoàn toàn miễn phí tích hợp AI dành cho người Việt
Nhà khoa học đứng sau công nghệ lọc nước giá rẻ: “Tôi thực sự ngưỡng mộ tầm nhìn của VinFuture”
Hai nữ giảng viên cùng người Lô Lô làm mới nghề thêu cho du lịch
Coban và flo giúp điện cực pin natri-ion ổn định hơn khi sạc xả
Doanh nhân Phạm Phương Thảo đưa Garden Market từ phiên chợ cuối tuần đến nền tảng thực phẩm hữu cơ