TS. Nguyễn Thu Trang, Trưởng ban điều hành dự án sinh kế xanh từ hoa súng, phát biểu tại lễ ra mắt ngày 22/4/2026 ở Hội An. Ảnh: Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng.

Phát triển một sinh kế từ cây hoa súng không đơn giản là hướng dẫn người dân trồng cây rồi tìm nơi tiêu thụ sản phẩm. Tại Phước Trung, phường Hội An, thành phố Đà Nẵng, một dự án đang được triển khai theo hướng kết nối sản xuất, chế biến, du lịch và bảo tồn cảnh quan. Người dân địa phương, đặc biệt là phụ nữ, được đặt vào vị trí tham gia tổ chức và vận hành các hoạt động ấy.

Người điều hành dự án là TS. Nguyễn Thu Trang, Trưởng ngành Văn hóa học, Khoa Ngữ văn – Truyền thông, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng. Với chuyên môn về nhân học và văn hóa, công việc của chị không nằm ở việc nghiên cứu riêng kỹ thuật canh tác hoa súng mà ở cách tổ chức sự tham gia của cộng đồng, kết nối các lĩnh vực chuyên môn và xây dựng một hướng sinh kế phù hợp với điều kiện địa phương.

Ngày 22/4/2026, dự án “Phụ nữ dẫn dắt sinh kế xanh từ hoa súng gắn với bảo tồn sinh thái vùng đệm Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An” chính thức ra mắt tại Phước Trung. Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng chủ trì thực hiện cùng các đối tác, với khoản viện trợ không hoàn lại hơn 1,65 tỷ đồng từ tổ chức Stichting Oxfam Novib. Thời gian triển khai dự kiến kéo dài 18 tháng.

Một vùng đất ngập nước và nhiều công việc cần kết nối

Kế hoạch của dự án đặt ra việc trồng khoảng 3.300 cây hoa súng trên diện tích gần 2ha đất ngập nước, xây dựng khu ươm giống và phát triển các sản phẩm chế biến. Hoa súng được lựa chọn vừa để tạo nguyên liệu sản xuất, vừa gắn với việc duy trì cảnh quan và tổ chức các hoạt động giáo dục môi trường, du lịch học tập cộng đồng.

Phần trồng trọt chỉ là một mắt xích trong chuỗi công việc. Sau khi có nguyên liệu, nhóm triển khai dự kiến hỗ trợ thiết bị sấy lạnh, phát triển sản phẩm hoa súng để tham gia chương trình đánh giá OCOP. Cùng với đó là những hoạt động hướng dẫn kỹ năng bán hàng trực tuyến, quản lý tài chính hộ gia đình và giới thiệu sản phẩm đến khách du lịch.

Một mô hình như vậy cần sự tham gia của nhiều chủ thể. Người dân và hợp tác xã đảm nhận các hoạt động phù hợp với điều kiện sản xuất tại chỗ, trong khi các nhóm chuyên môn hỗ trợ kỹ thuật, phương pháp tổ chức và kết nối thị trường. Nếu chỉ tạo ra nguyên liệu mà không hình thành được quy trình chế biến, tiêu thụ và người vận hành, những diện tích trồng mới chưa đủ để bảo đảm một sinh kế lâu dài.

Các đại biểu và người dân tại khu vực triển khai dự án hoa súng ở Phước Trung, phường Hội An, tháng 4/2026. Ảnh: Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng.

Đây cũng là lý do dự án không được thiết kế như một hoạt động hỗ trợ sản xuất đơn lẻ. Ban Quản lý Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phường Hội An và Hợp tác xã Nông nghiệp Sinh thái và Du lịch Cộng đồng Kim Bồng cùng tham gia phối hợp thực hiện. Mỗi đơn vị có một phần việc khác nhau, từ quản lý tài nguyên, vận động cộng đồng đến tổ chức các hoạt động sản xuất và dịch vụ.

Trước khi được phê duyệt, nhóm nghiên cứu đã trải qua gần một năm khảo sát, trao đổi với cộng đồng và hoàn thiện đề xuất. Dự án nằm trong nhóm 22 sáng kiến được Oxfam Novib lựa chọn tài trợ từ quá trình xét chọn có 122 sáng kiến. Công việc chuẩn bị này có ý nghĩa bởi sinh kế của người dân không thể chỉ được xác định từ những phương án kỹ thuật mà thiếu sự tham gia của chính những người sẽ thực hiện.

Đại diện các đơn vị và cộng đồng tham dự lễ ra mắt dự án sinh kế xanh từ hoa súng tại Hội An. Ảnh: Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng.

Vai trò của tri thức nhân học trong phát triển cộng đồng

TS. Nguyễn Thu Trang được đào tạo tiến sĩ chuyên ngành Nhân học và giảng dạy các lĩnh vực Văn hóa học, Nhân học, Việt Nam học. Các hướng nghiên cứu của chị liên quan đến văn hóa dân tộc thiểu số, nhân học phát triển và nhân học giáo dục. Trước dự án tại Hội An, chị đã tham gia nghiên cứu về chiến lược sinh kế của cộng đồng người Ngái ở miền Bắc Việt Nam, một hướng tiếp cận đặt hoạt động kinh tế trong quan hệ với đời sống văn hóa và điều kiện xã hội của cộng đồng.

Ở dự án hoa súng, chuyên môn ấy có điểm tiếp nối trong cách xác định vai trò của người dân. Phụ nữ không chỉ được hướng dẫn một công đoạn sản xuất mà còn được dự kiến tham gia nhiều hoạt động khác nhau, từ chăm sóc cây, chế biến, bán hàng đến giới thiệu cảnh quan và hướng dẫn du khách tìm hiểu đời sống địa phương.

Theo kế hoạch được công bố, dự án sẽ tổ chức khoảng 10 buổi tập huấn và ba hoạt động truyền thông cộng đồng. Đối tượng được chú trọng là phụ nữ trung niên, với những nội dung từ kỹ thuật trồng, chăm sóc hoa súng đến bán hàng trực tuyến, quản lý tài chính và thuyết trình khi đón đoàn khách.

Những phần việc này đòi hỏi các năng lực khác nhau. Người có kinh nghiệm sản xuất chưa chắc đã quen với việc trình bày sản phẩm trước khách du lịch hoặc giới thiệu hàng hóa trên môi trường số. Ngược lại, kiến thức về kinh doanh và truyền thông cũng cần được điều chỉnh để phù hợp với thời gian lao động, khả năng tiếp cận công nghệ và cách tổ chức sinh hoạt của người dân địa phương.

Trong vai trò trưởng ban điều hành, TS. Nguyễn Thu Trang cùng nhóm giảng viên phải kết nối những yêu cầu đó thành một chương trình triển khai chung. Dự án còn có sự tham gia của TS. Ngô Thị Hường, Phó giám đốc dự án, và các cộng sự thuộc nhiều chuyên môn của Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng. Việc kết hợp kiến thức nhân học, giáo dục, môi trường và tổ chức cộng đồng là cơ sở để nhóm tiếp cận sinh kế như một hoạt động kinh tế gắn với điều kiện văn hóa, xã hội cụ thể.

Một hướng khác được dự án đặt ra là xây dựng hoạt động du lịch học tập cộng đồng. Thay vì chỉ tham quan một khu vực trồng hoa, du khách có thể được giới thiệu về cảnh quan đất ngập nước, tìm hiểu cách chăm sóc, sử dụng hoa súng và những hoạt động sản xuất của cư dân địa phương. Đây là định hướng phát triển dịch vụ trong tương lai, chưa phải một tuyến du lịch đã vận hành ổn định.

Việc kết hợp sinh kế xanh với bảo tồn cũng đặt ra yêu cầu về quản lý. Khi một cảnh quan tự nhiên trở thành nơi sản xuất và đón khách, hoạt động kinh tế cần được tổ chức phù hợp với mục tiêu bảo vệ môi trường của khu vực. Hiệu quả của dự án vì thế không chỉ được xem xét qua sản phẩm tạo ra mà còn phải gắn với cách sử dụng tài nguyên và khả năng duy trì hoạt động của cộng đồng.

Đến tháng 7/2026, dự án tiếp tục có mặt trong chương trình làm việc của Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng với tổ chức Oxfam tại Việt Nam. Những mục tiêu như trồng đủ 3.300 cây, hoàn thiện sản phẩm OCOP, vận hành hoạt động du lịch hoặc cải thiện thu nhập vẫn cần được đánh giá bằng kết quả triển khai thực tế. Chưa có số liệu công khai đầy đủ để xác định các mục tiêu ấy đã đạt đến mức nào.

Với TS. Nguyễn Thu Trang, dự án tại Phước Trung mở rộng công việc của một giảng viên, nhà nghiên cứu nhân học ra ngoài giảng đường. Kiến thức về văn hóa và cộng đồng được đưa vào việc thiết kế một mô hình sinh kế cụ thể, nơi thành công không chỉ phụ thuộc vào kỹ thuật trồng cây hay sản phẩm chế biến mà còn ở khả năng người dân tham gia tổ chức, đưa ra quyết định và tiếp tục vận hành hoạt động sau khi dự án kết thúc.