Isabella Aiona Abbott, ở tuổi 90, đang làm việc trong phòng thí nghiệm của mình. Ảnh: hawaii.edu

Isabella Aiona Abbott sinh năm 1919 tại Hana, Maui, Hawaii. Những kiến thức khoa học đầu tiên của bà không bắt đầu trong phòng thí nghiệm mà đến từ biển cả và căn bếp gia đình.

Khi còn nhỏ, Abbott thường dành nhiều giờ thu thập rong biển được sử dụng trong các món ăn truyền thống Hawaii. Từ mẹ, bà học cách nhận biết công dụng của từng loại rong biển và sử dụng chúng trong đời sống. Abbott cũng nói tiếng Hawaii trôi chảy. Những trải nghiệm ấy dần hình thành niềm say mê của bà với limu, tên gọi của hơn 70 loại rong biển ăn được ở Hawaii.

Sau này, chính lĩnh vực từng gắn với đời sống truyền thống của quê hương trở thành chuyên ngành nghiên cứu đưa Abbott đến với giới khoa học quốc tế. Bà được đánh giá là một trong những chuyên gia hàng đầu thế giới về limu và là chuyên gia hàng đầu về tảo ở khu vực trung tâm Thái Bình Dương. Những đóng góp này giúp bà được gọi là “Đệ nhất phu nhân của Limu”.

Sau khi tốt nghiệp Trường Kamehameha năm 1937, Abbott theo đuổi ngành thực vật học. Bà nhận bằng cử nhân tại Đại học Hawaii năm 1941, sau đó lấy bằng thạc sĩ tại Đại học Michigan năm 1942. Bà kết hôn với nhà động vật học Don Abbott và tiếp tục con đường nghiên cứu, nhận bằng tiến sĩ về phân loại tảo tại Đại học California, Berkeley, năm 1950.

Việc trở thành một nữ tiến sĩ khoa học vào thời điểm đó chưa đồng nghĩa với việc Abbott có nhiều cơ hội nghề nghiệp. Các vị trí giảng dạy dành cho nữ tiến sĩ thuộc bất kỳ dân tộc nào đều rất hiếm. Abbott theo chồng đến Trạm Hải dương học Hopkins của Đại học Stanford ở Pacific Grove, California. Trong khoảng 10 năm, bà dành thời gian nuôi con gái Annie, đồng thời tiếp tục trau dồi hiểu biết về rong biển và kỹ năng chế biến chúng. Abbott cũng viết một cuốn sách về cách nấu rong biển.

Năm 1960, Abbott bắt đầu giảng dạy tại Hopkins. Từ đây, năng lực nghiên cứu của bà có điều kiện được phát huy mạnh mẽ. Celia Smith, giáo sư thực vật học tại Đại học Hawai'i ở Manoa, đánh giá Abbott là “không còn nghi ngờ gì nữa, nhà thực vật học biển hàng đầu”.

Năm 1972, Abbott trở thành nữ giáo sư chính thức đầu tiên tại Khoa Sinh học của Đại học Stanford. Bà đồng thời là giáo sư chính thức thuộc nhóm thiểu số đầu tiên tại khoa này. Abbott được bổ nhiệm, vượt qua con đường thăng tiến thông thường, nhờ những thành tích xuất sắc trong nghiên cứu.

Tiến sĩ Aiona Abbott chia sẻ về các loại limu khác nhau. Ảnh: Theethogram.com

Bốn năm sau, bà xuất bản cuốn “Tảo biển California”. Dave Epel, giáo sư danh dự về sinh học tại Stanford, nhận xét đây là “bản mô tả chi tiết nhất về tảo biển dọc bờ biển Thái Bình Dương”. Trong toàn bộ sự nghiệp, Abbott đã viết tám cuốn sách và hơn 150 bài báo.

Những nghiên cứu của Abbott không chỉ tập trung vào việc phân loại và mô tả các loài tảo. Công trình của bà còn gắn với tri thức bản địa Hawaii về thực vật và cách con người sử dụng các nguồn tài nguyên tự nhiên. Đây cũng là một trong những điểm tạo nên dấu ấn riêng trong sự nghiệp của nữ khoa học gia.

Năm 1982, Abbott và chồng nghỉ hưu, chuyển về Hawaii. Bà gia nhập Đại học Hawaii tại Manoa và giảng dạy về thực vật học dân tộc Hawaii. Từ công việc của Abbott, trường đại học đã thành lập chương trình cử nhân về lĩnh vực này.

Những đóng góp kéo dài nhiều thập niên đưa Abbott trở thành một trong những nhà khoa học nổi bật của Hawaii. Năm 1997, Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia trao cho bà Huy chương Gilbert Morgan Smith, giải thưởng cao nhất trong lĩnh vực thực vật biển.

Abbott cũng được phong tặng danh hiệu “Kho báu sống của Hawaii”. Bà còn có cơ hội đặt tên cho một tàu nghiên cứu của Cơ quan Khí tượng và Hải dương học Quốc gia (NOAA), tàu Hi'ialakai.

Abbott tiếp tục làm việc tại Đại học Hawaii Manoa cho đến khi qua đời vào tháng 10/2010. Bà trải qua 90 năm cuộc đời với một hành trình đặc biệt: từ những kiến thức về rong biển được truyền lại trong gia đình đến những công trình khoa học có giá trị quốc tế.

Ngay trước khi qua đời, trong một video, Abbott nói về cách bà nhìn nhận tri thức truyền thống Hawaii qua cuốn sách “La'au Hawai'i: Traditional Hawaiian Uses of Plants” (La'au Hawai'i: Các cách sử dụng thực vật truyền thống của người Hawaii).

“Tôi coi đó như quan điểm của một nhà khoa học phương Tây về cách làm việc của người Hawaii. Tại sao điều này lại cần thiết? Để người Hawaii không bị xếp vào hạng hai hoặc hạng ba như những người bản địa không biết gì. Văn hóa Hawaii vô cùng tinh tế”, Abbott nói.

Với Abbott, khoa học không tách rời tri thức văn hóa mà bà được tiếp nhận từ thời thơ ấu. Từ limu trong những món ăn truyền thống đến các công trình nghiên cứu về tảo, hành trình của bà cho thấy tri thức bản địa có thể trở thành một phần quan trọng của nghiên cứu khoa học. Bà cũng là người phụ nữ Hawaii bản địa đầu tiên nhận bằng tiến sĩ khoa học, mở đường cho những phụ nữ bản địa tiếp tục theo đuổi khoa học trong các thế hệ sau.