Dame Elizabeth Anionwu: Người đặt nền móng cho mô hình chăm sóc bệnh hồng cầu hình liềm tại Anh

Dame Elizabeth Nneka Anionwu (tên khai sinh Elizabeth Mary Furlong), sinh ngày 2/7/1947 tại Birmingham, là điều dưỡng, nhà quản lý y tế, giảng viên và giáo sư danh dự ngành Điều dưỡng của Đại học Tây London. Trong hơn nửa thế kỷ hoạt động, bà không chỉ góp phần thay đổi cách chăm sóc người mắc bệnh hồng cầu hình liềm và thalassemia tại Vương quốc Anh mà còn trở thành tiếng nói có ảnh hưởng trong cuộc đấu tranh nhằm thu hẹp bất bình đẳng về chăm sóc sức khỏe giữa các nhóm dân cư.

Ít ai biết rằng, phía sau sự nghiệp rực rỡ ấy là một tuổi thơ nhiều biến cố. Elizabeth là con của bà Mary Maureen Furlong, người Ireland, và ông Lawrence Odiatu Victor Anionwu, người Nigeria. Cả hai từng theo học tại Đại học Cambridge nhưng không kết hôn với nhau. Sau những năm đầu sống với mẹ, Elizabeth phải rời gia đình vì bị cha dượng bạo hành và được gửi vào các cơ sở bảo trợ của Công giáo tại Birmingham.

Trong hồi ký, bà kể lại quãng thời gian thường xuyên bị trừng phạt và làm nhục vì chứng tè dầm khi còn nhỏ. Những trải nghiệm ấy để lại ký ức đau đớn nhưng cũng góp phần định hình triết lý nghề nghiệp của bà sau này: người bệnh luôn phải được đối xử bằng sự tôn trọng và lòng nhân ái. Khi trở thành nhân viên y tế cộng đồng, bà đặc biệt quan tâm đến việc thay thế các phương pháp chăm sóc mang tính trừng phạt bằng những cách tiếp cận nhân văn hơn.

Một bước ngoặt lớn đến khi Elizabeth gần tròn 25 tuổi. Bà tìm lại được cha ruột, khi đó là luật sư và từng giữ cương vị Đại sứ Nigeria tại Italy và Vatican. Sau nhiều chuyến trở về Nigeria để gắn kết với gia đình bên nội, bà quyết định đổi sang họ Anionwu như một cách khẳng định bản sắc của mình.

Cơ duyên đưa Elizabeth đến với ngành điều dưỡng bắt đầu từ năm lên bốn tuổi, khi một nữ tu kiêm điều dưỡng tận tình điều trị bệnh chàm cho bà. Hình ảnh ấy đã gieo vào cô bé niềm yêu thích nghề chăm sóc sức khỏe. Năm 16 tuổi, bà rời trường với bảy chứng chỉ O-level và làm trợ lý điều dưỡng học đường tại Wolverhampton trước khi tiếp tục học để trở thành điều dưỡng, nhân viên y tế cộng đồng và giảng viên.

Trong quá trình làm việc, Elizabeth nhận thấy nước Anh gần như chưa có hệ thống tư vấn và chăm sóc chuyên sâu dành cho người mắc bệnh hồng cầu hình liềm và thalassemia. Bà sang Mỹ để học tập vì thời điểm đó các khóa đào tạo tương tự chưa được triển khai tại Anh.

Năm 1979, cùng bác sĩ huyết học Milica Brozovic, Elizabeth Anionwu thành lập Trung tâm Sàng lọc và Tư vấn bệnh hồng cầu hình liềm và thalassemia đầu tiên do điều dưỡng điều hành tại quận Brent, London. Đây là mô hình tiên phong của Vương quốc Anh, mở ra hướng tiếp cận mới trong sàng lọc, tư vấn di truyền và chăm sóc người bệnh. Thành công của Trung tâm Brent sau đó trở thành hình mẫu để hơn 30 trung tâm chuyên khoa tương tự được xây dựng trên khắp nước Anh.

Song song với hoạt động chuyên môn, bà tích cực tham gia đào tạo nguồn nhân lực. Từ năm 1990 đến năm 1997, Elizabeth Anionwu giảng dạy tại Đại học University College London (UCL), sau đó được bổ nhiệm làm giảng viên cao cấp về tư vấn di truyền cộng đồng. Cùng Giáo sư Marcus Pembrey, bà xây dựng các khóa đào tạo dành cho nhân viên Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), tập trung vào chăm sóc các cộng đồng có nguy cơ cao mắc bệnh hồng cầu hình liềm, thalassemia, xơ nang và bệnh Tay-Sachs.

Sau đó, bà được bổ nhiệm làm Trưởng khoa Nghiên cứu Điều dưỡng Người lớn và Giáo sư Điều dưỡng tại Đại học Tây London. Năm 1998, bà sáng lập Trung tâm Thực hành Điều dưỡng Mary Seacole nhằm thúc đẩy nghiên cứu, đào tạo và phát triển vai trò lãnh đạo của điều dưỡng trong hệ thống y tế. Bà nghỉ hưu vào năm 2007 nhưng vẫn tiếp tục tham gia nghiên cứu, cố vấn và vận động chính sách.

Không chỉ để lại dấu ấn trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, Elizabeth Anionwu còn dành nhiều tâm huyết để tôn vinh Mary Seacole – nữ điều dưỡng gốc Jamaica, được coi là biểu tượng của ngành điều dưỡng Anh. Bà là đồng tác giả cuốn The Politics of Sickle Cell and Thalassaemia (2001), tác giả A Short History of Mary Seacole (2005), đồng thời giữ vai trò ủy viên quản trị rồi Phó Chủ tịch Quỹ Xây dựng Tượng đài Mary Seacole. Sau khi tượng đài được khánh thành tại Bệnh viện St Thomas ở London năm 2016, bà được bổ nhiệm làm người bảo trợ trọn đời của Quỹ Mary Seacole.

Trong nhiều năm, Elizabeth Anionwu cũng chủ trì các dự án thuộc Chương trình Sàng lọc bệnh hồng cầu hình liềm và thalassemia của NHS, góp phần xây dựng bộ khung hướng dẫn chăm sóc người bệnh dành cho điều dưỡng, được Trường Cao đẳng Điều dưỡng Hoàng gia công nhận vào năm 2010, đồng thời thực hiện nhiều nghiên cứu về vai trò của điều dưỡng chuyên khoa trong lĩnh vực này.

Ngoài hoạt động chuyên môn, bà còn đảm nhiệm vai trò bảo trợ hoặc cố vấn cho nhiều tổ chức như Hội Bệnh hồng cầu hình liềm, Hiệp hội Điều dưỡng Nigeria tại Vương quốc Anh, Hiệp hội Các điều dưỡng cộng đồng và Nhóm Cố vấn chiến lược về người da đen cùng các cộng đồng dân tộc thiểu số của Điều dưỡng trưởng nước Anh.

Năm 2016, Elizabeth Anionwu xuất bản hồi ký Mixed Blessings from a Cambridge Union. Đến năm 2021, bà tiếp tục phát hành phiên bản cập nhật và mở rộng mang tên Dreams From My Mother. Hai ấn phẩm không chỉ kể lại hành trình tìm kiếm bản sắc và vượt qua những tổn thương thời thơ ấu mà còn phản ánh thực trạng bất bình đẳng trong chăm sóc sức khỏe đối với các cộng đồng dân tộc thiểu số, từ bệnh hồng cầu hình liềm đến những vấn đề bộc lộ trong đại dịch COVID-19.

Những đóng góp bền bỉ của Elizabeth Anionwu được ghi nhận bằng nhiều danh hiệu cao quý. Bà được trao tước hiệu Chỉ huy Huân chương Đế quốc Anh (CBE) năm 2001 vì những cống hiến cho ngành điều dưỡng; trở thành Thành viên của Trường Cao đẳng Điều dưỡng Hoàng gia (FRCN) năm 2004; được phong Giáo sư Danh dự ngành Điều dưỡng của Đại học Tây London sau khi nghỉ hưu năm 2007; được ghi danh vào Đại sảnh Danh vọng Điều dưỡng của Nursing Times năm 2010 và nhận Giải thưởng Thành tựu trọn đời của Divas of Colour năm 2015.

Năm 2017, bà được phong tước Dame Commander of the Order of the British Empire (DBE) vì những đóng góp cho ngành điều dưỡng và chiến dịch xây dựng tượng đài Mary Seacole. Cùng năm, bà trở thành Thành viên của Viện Điều dưỡng của Nữ hoàng (QNI).

Đến năm 2019, Đại học St Andrews trao tặng bà bằng Tiến sĩ Khoa học danh dự, trong khi Đại học Thành phố Birmingham trao bằng Tiến sĩ danh dự nhằm ghi nhận những đóng góp nổi bật cho ngành điều dưỡng. Cũng trong năm này, tại lễ trao giải Pride of Britain, bà được trao Giải thưởng Thành tựu trọn đời vì những nỗ lực không ngừng trong việc giảm bất bình đẳng về chăm sóc sức khỏe.

Năm 2020, Elizabeth Anionwu là khách mời của chương trình Desert Island Discs trên BBC Radio 4 và được BBC bình chọn vào danh sách 100 Phụ nữ truyền cảm hứng của năm. Hai năm sau, bà được trao Huân chương Công trạng (Order of Merit) – một trong những phần thưởng danh giá và hiếm hoi nhất của Vương quốc Anh do Quân chủ trao tặng cho những cá nhân có cống hiến đặc biệt trong khoa học, nghệ thuật và phục vụ cộng đồng.

Tháng 5/2023, Dame Elizabeth Anionwu tiếp tục được lựa chọn tham gia đoàn rước Hoàng gia trong lễ đăng quang của Quốc vương Charles III và Hoàng hậu Camilla, minh chứng cho vị thế và sự ghi nhận đặc biệt mà xã hội Anh dành cho bà.

Từ một cô bé từng lớn lên trong sự thiếu thốn và tổn thương, Dame Elizabeth Anionwu đã trở thành người tiên phong thay đổi cách chăm sóc bệnh hồng cầu hình liềm tại Vương quốc Anh, đồng thời là biểu tượng của lòng nhân ái, sự bền bỉ và khát vọng xây dựng một hệ thống y tế công bằng hơn cho mọi cộng đồng.