Nancy Grace Roman là Trưởng phòng Thiên văn học đầu tiên của NASA. Ảnh tư liệu: ITN

Nancy Grace Roman từng là người phụ nữ đầu tiên giữ vai trò Trưởng phòng Thiên văn học của Cơ quan Hàng không Vũ trụ Mỹ (NASA). Những đóng góp của bà cho chương trình thiên văn học không gian đã được ghi nhận bằng một cách đặc biệt: tên bà được đặt cho kính viễn vọng không gian mới nhất của NASA.

Ngày 30/8, kính viễn vọng Nancy Grace Roman được phóng thành công từ Mũi Canaveral, bang Florida, trên tên lửa Falcon Heavy của SpaceX. Sứ mệnh có tổng kinh phí hơn 4 tỷ USD, được đưa lên không gian sớm gần một năm so với kế hoạch và không vượt ngân sách dự kiến.

Khoảng một tháng sau khi phóng, Roman dự kiến tới vị trí quan sát cách Trái đất khoảng 1,6 triệu km. NASA lên kế hoạch công bố những hình ảnh đầu tiên do kính viễn vọng này ghi nhận vào đầu năm 2027.

Điều khiến sứ mệnh Roman đáng chú ý không chỉ nằm ở tên gọi. Kính viễn vọng này được thiết kế để quan sát một vùng trời rộng lớn với tốc độ nhanh, cho phép các nhà thiên văn học cùng lúc khảo sát số lượng khổng lồ các thiên thể.

Kính viễn vọng Roman sẽ được đưa tới vị trí quan sát cách Trái Đất khoảng 1,6 triệu km. Ảnh: Scitech Daily

NASA kỳ vọng Roman có thể phát hiện hàng nghìn siêu tân tinh, hàng chục nghìn hành tinh, hàng tỷ thiên hà và hàng chục tỷ ngôi sao. Thiết bị cũng sẽ được sử dụng để nghiên cứu nhiều đối tượng và hiện tượng, trong đó có hố đen, ngoại hành tinh và các vụ nổ sao.

Bà Nicky Fox, Giám đốc phụ trách sứ mệnh khoa học của NASA, cho biết trường quan sát cực rộng của Roman sẽ giúp giới khoa học thực hiện những nghiên cứu mà các kính viễn vọng trước đây khó có thể đảm nhiệm ở cùng quy mô.

Roman có nguyên lý hoạt động tương tự kính viễn vọng không gian Hubble, thiết bị đã được NASA phóng lên quỹ đạo năm 1990. Sau hơn 30 năm hoạt động, Hubble vẫn đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu thiên văn, nhưng khả năng vận hành đã suy giảm so với giai đoạn đầu.

Điểm khác biệt lớn của Roman là tốc độ khảo sát. Theo các nhà khoa học, một phạm vi bầu trời mà Hubble có thể cần tới một thế kỷ để quan sát có thể được Roman hoàn thành trong khoảng một tháng.

Khả năng này đồng nghĩa với việc Roman sẽ tạo ra một lượng dữ liệu khổng lồ. NASA ước tính kính viễn vọng có thể thu về hơn 500 terabyte dữ liệu mỗi năm. Trong khi đó, Hubble mất hơn ba thập niên để thu thập khoảng 400 terabyte dữ liệu.

Bà Julie McEnery, nhà khoa học cấp cao phụ trách dự án, cho rằng lượng dữ liệu và phạm vi quan sát của Roman sẽ giúp các nhà nghiên cứu có thêm cơ hội phát hiện những hiện tượng hiếm gặp hoặc bất thường. Bà ví nhiệm vụ này với việc "mò kim đáy bể", nhưng với một công cụ có khả năng quan sát trên quy mô rộng chưa từng có.

Sự ra đời của Roman tiếp nối chuỗi kính viễn vọng không gian lớn của NASA, trong đó có Hubble và James Webb. James Webb được phóng cuối năm 2021, mang tên cựu quản trị viên NASA James Webb và được phát triển để bổ sung cho Hubble bằng khả năng quan sát vũ trụ ở những bước sóng khác.

Tuy nhiên, Roman mang một dấu ấn riêng trong lịch sử NASA. Đây là kính viễn vọng không gian đầu tiên của cơ quan này được đặt theo tên một nhà khoa học nữ.

Nancy Grace Roman đã làm việc tại NASA trong nhiều năm và giữ chức Trưởng phòng Thiên văn học trong suốt hai thập niên 1960 và 1970. Trong giai đoạn này, bà tham gia thúc đẩy các chương trình thiên văn học sử dụng thiết bị đặt ngoài không gian, góp phần tạo nền tảng cho những sứ mệnh quan sát vũ trụ của NASA sau này.

Việc đặt tên kính viễn vọng theo bà vì thế không chỉ là sự tưởng nhớ một cá nhân mà còn ghi nhận vai trò của một nữ khoa học gia trong quá trình hình thành chương trình thiên văn học không gian của Mỹ.

Ed Weiler, nhà khoa học NASA đã nghỉ hưu, cho rằng sự vinh danh này đáng lẽ phải được thực hiện sớm hơn. Theo ông, Nancy Grace Roman hoàn toàn xứng đáng với sự ghi nhận đó. "Tôi nghĩ bà Nancy hẳn sẽ rất tự hào", ông Weiler nói.

Khi Roman bắt đầu gửi những dữ liệu đầu tiên về Trái đất, tên tuổi của Nancy Grace Roman sẽ một lần nữa gắn với những nỗ lực mở rộng hiểu biết của con người về vũ trụ. Từ một nữ khoa học gia tiên phong trong những ngày đầu của thiên văn học không gian, bà trở thành tên gọi của một trong những công cụ quan sát vũ trụ tham vọng nhất mà NASA từng triển khai.