Ở tuổi 82, khi nhiều người đã chọn cho mình một cuộc sống an nhàn sau những năm tháng cống hiến, GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi vẫn lặng lẽ dõi theo từng bước chuyển mình của khoa học và công nghệ Việt Nam. Mới đây, bà được Hội Nữ trí thức Việt Nam trao Bằng khen ghi nhận những đóng góp tích cực cho hoạt động của Hội và sự phát triển của đội ngũ nữ trí thức. Đó là sự ghi nhận mới nhất trên hành trình hơn nửa thế kỷ bền bỉ cống hiến cho khoa học, giáo dục và sự nghiệp đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Trong suốt chặng đường ấy, nữ giáo sư đã để lại dấu ấn qua nhiều công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng, được ghi nhận bằng Giải thưởng Kovalevskaia, Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ, danh hiệu Nhà giáo Nhân dân cùng nhiều phần thưởng cao quý khác. Nhưng hơn tất cả những danh hiệu, điều bà truyền lại cho nhiều thế hệ học trò là một triết lý sống giản dị: làm khoa học không phải để tìm kiếm vinh quang, mà để trả ơn đất nước bằng tri thức.

GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi vừa được Hội Nữ trí thức Việt Nam trao Bằng khen ghi nhận những đóng góp tích cực cho hoạt động của Hội và sự phát triển của đội ngũ nữ trí thức.

Làm khoa học từ lòng biết ơn

Có những người làm khoa học vì khát vọng chinh phục những đỉnh cao tri thức. Có những người xem nghiên cứu là hành trình khám phá những điều chưa biết. Với GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi, khoa học lại bắt đầu từ một cảm xúc rất đời thường nhưng cũng rất sâu sắc: lòng biết ơn.

Khi được hỏi điều gì đã giữ bà bền bỉ với nghiên cứu suốt hơn năm mươi năm qua, bà không nói đến đam mê hay những giải thưởng từng nhận được. Bà chỉ nhẹ nhàng trả lời:"Tôi làm vì sự biết ơn." Một câu trả lời ngắn gọn, nhưng đủ để lý giải vì sao hơn nửa thế kỷ qua, bà vẫn bền bỉ với giảng đường, phòng thí nghiệm và những công trình nghiên cứu phục vụ đất nước.

Lòng biết ơn, theo bà, trước hết dành cho những thế hệ đã ngã xuống để đất nước có được hòa bình hôm nay. "Nếu không có những người đã hy sinh tuổi trẻ, thậm chí cả cuộc đời mình vì độc lập dân tộc, sẽ không có những giảng đường đại học, những phòng thí nghiệm hay điều kiện để thế hệ hôm nay học tập, nghiên cứu và sáng tạo", bà chia sẻ. Nhưng sự tri ân ấy không chỉ đối với những người đã cống hiến trong chiến tranh. Bà còn luôn nhắc đến các thế hệ tiền nhân đã khai hoang, mở đất, dựng làng và bền bỉ vun đắp những miền quê trên dải đất Việt Nam. Với bà, những gì thế hệ hôm nay đang có không phải tự nhiên mà có, mà được đánh đổi bằng biết bao mồ hôi, nước mắt và cả sự hy sinh của những người đi trước. Chính vì vậy, học tập, làm khoa học và cống hiến cũng là một cách để tiếp nối, để tri ân những thế hệ đã góp phần tạo dựng nên đất nước hôm nay.

"Tất cả những gì mình có hôm nay đều là thành quả của rất nhiều người đi trước. Mình phải làm điều gì đó để trả ơn." Có lẽ cũng từ suy nghĩ ấy mà suốt hành trình cống hiến của mình, GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi chưa bao giờ xem khoa học chỉ là công việc hay sự nghiệp cá nhân. Với bà, đó là trách nhiệm của một người trí thức trước đất nước.

GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi nhận Huy hiệu 40 năm tuổi Đảng tại lễ kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 do Trường Đại học Bách khoa (ĐHQG TP.HCM) tổ chức năm 2023.

 Ngay từ khi trở thành giảng viên Trường Đại học Bách khoa TP.HCM vào đầu thập niên 1970, bà đã chọn cho mình một con đường không dễ. Đó là theo đuổi lĩnh vực cơ học ứng dụng, đo lường và điều khiển – những ngành kỹ thuật đòi hỏi nền tảng toán học, tư duy hệ thống và khả năng làm việc bền bỉ trong phòng thí nghiệm. Vào thời điểm ấy, phụ nữ theo đuổi lĩnh vực kỹ thuật còn rất hiếm, điều kiện nghiên cứu cũng vô cùng thiếu thốn. Nhưng thay vì chấp nhận giới hạn, bà luôn tự hỏi: làm thế nào để người Việt có thể tự tạo ra những công nghệ phục vụ chính đất nước mình? Đó là câu hỏi đã theo bà suốt hơn nửa thế kỷ.

Đưa tri thức bước ra khỏi phòng thí nghiệm

Nếu lòng biết ơn là điểm khởi đầu, thì khát vọng đưa tri thức phục vụ cuộc sống chính là sợi chỉ đỏ xuyên suốt hành trình nghiên cứu của GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi. Điều làm nên dấu ấn của GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi không chỉ là những công trình nghiên cứu, mà còn là cách bà nhìn về sứ mệnh của khoa học. Bà luôn quan niệm, một công trình chỉ thực sự hoàn thành khi được ứng dụng vào cuộc sống. Trong nhiều năm, bà cùng các cộng sự kiên trì theo đuổi hướng nghiên cứu ứng dụng, phát triển các thiết bị đo lường, điều khiển và tự động hóa phục vụ sản xuất. Từ máy cân bằng động, hệ thống đo biến dạng đa kênh đến các bộ điều khiển CNC cho máy tiện, máy phay CNC, mỗi sản phẩm đều hướng tới mục tiêu giúp doanh nghiệp trong nước từng bước làm chủ công nghệ, giảm phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu.

Một trong những niềm vui lớn của bà là khi sản phẩm đầu tiên của nhóm nghiên cứu được giúp doanh nghiệp thành phố xuất khẩu ra nước ngoài, mang nguồn ngoại tệ về cho đất nước. Đó không chỉ là thành công của một đề tài khoa học, mà còn là minh chứng rằng trí tuệ Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra những sản phẩm có giá trị cạnh tranh. Sau này, nhiều công trình của bà tiếp tục được ứng dụng trong các lĩnh vực quan trọng. Với GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi, mỗi công trình được đưa vào thực tiễn đều là cách người làm khoa học đóng góp cho sự phát triển của đất nước bằng chính chuyên môn của mình.

Quan điểm ấy cũng được bà diễn đạt rất rõ ràng: "Kinh phí Nhà nước đầu tư cho nghiên cứu thì cần đem lại kết quả có giá trị kinh tế". Theo GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi, đối với các công trình nghiên cứu trong lĩnh vực kỹ thuật, khoa học không thể chỉ dừng lại ở số lượng các bài báo, báo cáo nghiệm thu. Tri thức cần được chuyển hóa thành công nghệ, công nghệ phải trở thành sản phẩm và sản phẩm ấy phải tạo ra hiệu quả kinh tế, góp phần giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy sự phát triển của đất nước. Bà cũng cho rằng, yêu cầu về hiệu quả kinh tế là đặc thù của nghiên cứu trong lĩnh vực kỹ thuật

Chân dung GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi trong dịp nhận Giải thưởng Kovalevskaia năm 2002. Giải thưởng là sự ghi nhận cho những đóng góp bền bỉ của bà trong nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ phục vụ sự phát triển của đất nước

Những đóng góp bền bỉ ấy đã được ghi nhận bằng nhiều giải thưởng và danh hiệu cao quý. Năm 2002, bà được trao Giải thưởng Kovalevskaia, giải thưởng cao quý dành cho các nhà khoa học nữ có nhiều đóng góp nổi bật trong nghiên cứu và ứng dụng khoa học. Tiếp đó, cụm công trình nghiên cứu, thiết kế và chế tạo các thiết bị đo lường, điều khiển phục vụ sản xuất do bà cùng cộng sự thực hiện đã được trao Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ, ghi nhận những đóng góp thiết thực cho nền công nghiệp Việt Nam.

Di sản lớn nhất là những con người tiếp tục bước tới

Nếu các công trình nghiên cứu là dấu ấn của một nhà khoa học, thì những học trò trưởng thành lại là di sản của một người thầy. Những người từng làm việc cùng GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi thường nhắc đến bà không chỉ ở sự nghiêm cẩn trong nghiên cứu, mà còn ở phong cách làm việc tận tụy và cầu toàn. Trong các buổi hướng dẫn, bà có thể dành hàng giờ chỉ để cùng học trò phân tích một số liệu chưa hợp lý hay chỉnh sửa từng chi tiết nhỏ trong bản thuyết minh đề tài. Điều bà quan tâm không phải là báo cáo có đẹp hay không, mà là kết quả nghiên cứu có thực sự giải quyết được vấn đề của thực tiễn.

GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi cùng học trò tại xưởng thực hành, nơi nhiều thiết bị phục vụ đào tạo ngành Cơ kỹ thuật được chính thầy và trò nghiên cứu, thiết kế, chế tạo

Có lẽ vì thế, nhiều học trò sau khi trưởng thành vẫn tìm về hỏi ý kiến người thầy cũ mỗi khi bắt tay vào một dự án mới. Với họ, điều học được từ GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi không chỉ là kiến thức chuyên môn, mà còn là tinh thần làm khoa học nghiêm túc, trung thực và luôn hướng đến giá trị ứng dụng. Hơn nửa thế kỷ đứng trên bục giảng, GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi đã đào tạo nhiều thế hệ kỹ sư, thạc sĩ và tiến sĩ. Nhiều học trò của bà hôm nay đã trở thành chuyên gia, nhà quản lý, tiếp tục dẫn dắt các nhóm nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ. Mỗi khi nhắc đến học trò, bà luôn nói bằng niềm tự hào rất đỗi khiêm nhường: điều bà vui nhất là nhìn thấy các thế hệ sau đi xa hơn thầy cô.

Cũng như trong nghiên cứu, bà không nhìn nhận vai trò của phụ nữ bằng sự so sánh với nam giới. Theo bà, phụ nữ có thể không mạnh về thể lực, nhưng hoàn toàn không thua kém về trí tuệ, sự cẩn trọng và tính kiên trì. Điều làm nên giá trị của một nhà khoa học không phải là nam hay nữ, mà là năng lực tổ chức, khả năng kết nối tri thức với thực tiễn và khát vọng tạo ra những giá trị hữu ích cho xã hội.

Ở tuổi 82, sau hơn nửa thế kỷ gắn bó với giảng đường và phòng thí nghiệm, GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi vẫn giữ thói quen theo dõi những đề tài nghiên cứu mới, lặng lẽ góp ý cho học trò và vui mừng mỗi khi nghe tin một sản phẩm "Made in Vietnam" được ứng dụng vào thực tiễn. Với bà, đó không chỉ là thành công của một nhóm nghiên cứu hay một doanh nghiệp, mà là dấu hiệu cho thấy khoa học Việt Nam đang từng bước lớn lên bằng chính nội lực của mình. Nhìn lại chặng đường đã qua, những danh hiệu như Nhà giáo Nhân dân, Giải thưởng Kovalevskaia, Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ  là sự ghi nhận xứng đáng cho những đóng góp bền bỉ của một nhà khoa học. Nhưng điều còn lại lâu bền hơn chính là những công trình vẫn đang phục vụ cuộc sống, những thế hệ học trò tiếp tục viết tiếp con đường nghiên cứu và một triết lý sống được bà gìn giữ suốt cả cuộc đời.

Một phòng thí nghiệm rồi sẽ được nâng cấp. Một công nghệ rồi sẽ được thay thế. Nhưng những con người được truyền cảm hứng nghiên cứu sẽ tiếp tục tạo ra những giá trị mới cho đất nước. Có lẽ, đó mới là "công trình" lớn nhất của GS.TS.NGND Ngô Kiều Nhi, người phụ nữ đã chọn cách trả ơn Tổ quốc không bằng những lời nói lớn lao, mà bằng hơn nửa thế kỷ lặng lẽ vun đắp tri thức, đào tạo con người và gieo niềm tin vào sức sáng tạo của người Việt Nam.