Giữa những quyết sách của một hiệu trưởng, những chuyến điền dã của một nhà khoa học và những lo toan của người phụ nữ, GS-TS Ngô Thị Phương Lan- Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (USSH), Đại học Quốc gia TP.HCM, Chi hội Trưởng Chi Hội Nữ trí thức - USSH, vẫn gìn giữ một điều giản dị: Lắng nghe để hiểu con người.
Trong cuộc trò chuyện với nhà báo Sơn Nhung – Tạp Chí Phụ Nữ Mới, nhân ngày 20-11, cô Lan đã chia sẻ về nghề giáo bằng lòng biết ơn và mong muốn trao lại niềm tin cho người đi sau.
![]() |
| GS-TS Ngô Thị Phương Lan - Hiệu trưởng USSH |
Có một chi tiết khiến tôi nhớ khi trò chuyện cùng GS-TS Ngô Thị Phương Lan, giữa bức tranh cắt dán trong buổi trải nghiệm hưởng ứng Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới, cô chọn mảnh ghép mang dòng chữ “Retreat của riêng bạn” và hình những người trẻ nắm tay nhau bước về khoảng trời xanh.
Từ mảnh ghép nhỏ ấy, câu chuyện mở ra nhiều chiều: một người đứng đầu cần khoảng lặng; một nhà nghiên cứu mang theo bài học từ người nông dân; một nữ trí thức thấu hiểu đồng nghiệp; một người thầy mong học trò đủ tự tin để đi xa hơn mình.
Khoảng lặng của người đứng đầu
Chúng tôi đã cùng suy ngẫm về ba điều: “Tôi có”, “Tôi là”, “Tôi cần”. Những câu hỏi tưởng đơn giản ấy, khi đặt giữa lịch trình của một người điều hành đại học, lại gợi ra điều ít khi được nhắc đến: người gánh nhiều trách nhiệm cũng cần nhận diện nhu cầu của chính mình.
Cô Lan gọi đó là sự lùi lại một nhịp cần thiết. Sau những cuộc họp, quyết sách và trách nhiệm, khoảng lặng giúp cô nhận ra điểm tựa của bản thân: sự tin yêu của thầy cô và học trò, sự bền bỉ của một nhà giáo, cùng nhu cầu được lắng nghe chính mình.
“Tôi là một nhà giáo mang trái tim phụ nữ nhiều âu lo nhưng cũng đầy bền bỉ”, cô Lan chia sẻ.
Lời tự nhận ấy khiến chân dung người hiệu trưởng trở nên gần gũi. Người đứng đầu vẫn có những âu lo, vẫn cần một nhịp dừng để hiểu điều đang diễn ra bên trong mình. Nhìn nhận những giới hạn ấy cũng là cách gìn giữ sức lực cho công việc dài lâu.
Trên trang cá nhân của cô, những khoảnh khắc đời thường xuất hiện qua góc hoa ở ban công phòng làm việc, ánh nắng xuyên tán cây sân trường hay tách cà phê buổi sáng. Khi tôi hỏi sự trân trọng hiện tại ấy có gần với cô ngoài đời không, câu trả lời là có. Đó là thói quen giúp cô giữ thăng bằng.
![]() |
| GS-TS Ngô Thị Phương Lan cùng tác phẩm cắt dán nghệ thuật của mình |
Một người có thể bận đến mức đi qua rất nhiều vẻ đẹp mà không kịp nhận ra. Với cô Lan, biết dừng lại trước một góc hoa cũng là giữ cho mình khả năng cảm nhận. Bởi giữa áp lực, sự mệt mỏi rất dễ khiến cách nhìn con người và công việc trở nên khô cứng.
“Năng lượng tích cực của tôi không đến từ việc mọi thứ luôn thuận lợi, mà đến từ sự bình tâm đón nhận mọi việc với sự thấu hiểu và dịu dàng.”
Tôi chú ý đến chữ “dịu dàng”. Trong lời cô, sự dịu dàng đi cùng trách nhiệm của người phải đưa ra quyết định. Nó gợi một cách ứng xử: hiểu điều mình đang đối diện, chấp nhận có khó khăn và giữ sự bình tĩnh để lựa chọn.
Cũng từ đây, câu chuyện về ngày Nhà giáo Việt Nam 20-11 có thêm một khoảng riêng tư. Phía sau sự tận tâm dành cho người học là nhu cầu được nghỉ ngơi, sẻ chia và chăm sóc của chính người thầy. Một khoảng tĩnh tại có thể giúp họ trở về với lớp học, với đồng nghiệp bằng sự chú tâm đầy đặn hơn.
Mảnh ghép những người trẻ nắm tay nhau vì thế gợi nhiều liên tưởng. Trong câu chuyện của cô, bên cạnh nhu cầu được lùi lại là niềm tin vào sự đồng hành. Người đứng đầu có tập thể; nhà giáo có đồng nghiệp và học trò. Nhận ra những điểm tựa ấy giúp mỗi người bớt đơn độc trước trách nhiệm.
Từ đồng ruộng đến những quyết định trong trường học
Trước khi nói về quản trị đại học, cô Lan nhắc đến những chuyến điền dã. Với một nhà nghiên cứu Nhân học, trường học còn ở nơi người dân sinh sống, lao động và tìm cách thích ứng với những đổi thay. Trong hành trình ấy, trải nghiệm phục vụ luận án tiến sĩ về hành vi chấp nhận rủi ro của nông dân chuyển từ trồng lúa sang nuôi tôm để lại dấu ấn sâu sắc. Cô chứng kiến những tính toán, bất an và lựa chọn khó khăn của người dân khi thay đổi sinh kế.
Từ góc nhìn của người làm báo, tôi tìm thấy ở đó một sự gần gũi với công việc của mình: Muốn hiểu một câu chuyện, phải đến gần đời sống của nhân vật. Đằng sau một lựa chọn kinh tế là hoàn cảnh gia đình, kinh nghiệm tích lũy và những điều người trong cuộc đang lo sợ.
Điều khiến cô Lan trăn trở là nghiên cứu sẽ đi tiếp thế nào sau khi đã nhận diện và lý giải vấn đề. Những hiểu biết ấy có thể góp phần hình thành chính sách, giải pháp hay sự hỗ trợ cụ thể nào để người dân giảm bớt rủi ro, cải thiện cuộc sống?
“Tri thức khoa học xã hội và nhân văn phải bắt nguồn từ đời sống và quay trở lại phục vụ đời sống”, cô Lan nói.
Khi đảm nhận công tác quản lý, cô mang theo thói quen quan sát từ nhiều phía. Trước một chủ trương, câu hỏi cô tự đặt ra là quyết định ấy tác động thế nào đến giảng viên, viên chức và người học; có giảm khó khăn, mở thêm cơ hội hay giúp mỗi người phát huy năng lực?
Sự thấu hiểu, trong cách cô lý giải, cần được thể hiện bằng quyết định và hành động. Một nhà trường có nhiều nhóm người với nhu cầu khác nhau. Lắng nghe từng nhóm giúp người quản lý hiểu rõ hơn những hệ quả mà một phương án tưởng hợp lý trên giấy có thể tạo ra.
![]() |
GS- TS Ngô Thị Phương Lan vừa nhận danh hiệu Đại sứ quảng bá huyện Bonghwa (Hàn Quốc) |
Đó cũng là điều khiến bài toán tự chủ đại học trở thành một phần nhiều đắn đo trong cuộc trò chuyện. Nguồn lực hữu hạn, nhu cầu đầu tư cho giảng viên, nghiên cứu, cơ sở vật chất và hỗ trợ sinh viên đều lớn. Mỗi sự phân bổ đều đòi hỏi cân nhắc.
Cô nói về những ngành học có ít người đăng ký, cơ hội việc làm chưa phải lúc nào cũng rõ ràng nhưng có ý nghĩa đối với lịch sử, ngôn ngữ, văn hóa và sự kế thừa tri thức. Thu hẹp đầu tư có thể giải quyết một áp lực trước mắt, song sự đứt đoạn đội ngũ chuyên gia sẽ rất khó khôi phục.
Giữ gìn, theo cô, cũng đòi hỏi đổi mới chương trình, kết nối liên ngành và mở rộng hợp tác. Điều cần tìm là cách để những giá trị học thuật tiếp tục có sức sống trong điều kiện thực tế. Và quá trình ấy cần ý kiến của nhà khoa học, người trực tiếp giảng dạy, đơn vị chuyên môn cùng người học.
Khi nhắc đến học phí, câu chuyện chạm vào từng gia đình. Cùng một khoản tăng thêm, có sinh viên ít bị ảnh hưởng, có em phải làm nhiều hơn, giảm thời gian học hoặc cân nhắc khả năng tiếp tục đến trường. Những khác biệt ấy cần hiện diện trong quá trình xem xét chính sách.
“Tự chủ đại học không chỉ là quyền được quyết định, mà còn là trách nhiệm đối với những hệ quả từ quyết định của mình.”
Câu nói đọng lại bởi phía sau mỗi hệ quả là một con người. Qua những điều cô chia sẻ, có thể thấy bài học từ đồng ruộng vẫn tiếp tục trong công việc hôm nay: hiểu hoàn cảnh trước khi lựa chọn, nhìn xa hơn kết quả trước mắt và chịu trách nhiệm với điều mình quyết định.
Để phụ nữ được đi theo nhịp của mình
Ở vai trò Chi hội trưởng Chi hội Nữ trí thức của trường, GS-TS Ngô Thị Phương Lan nhìn đồng nghiệp nữ bằng sự đồng cảm của người cùng đi trên một con đường. Câu chuyện vì thế đi vào những khó khăn rất cụ thể của đời sống làm khoa học.
Đó là cảm giác áy náy khi gửi con nhỏ để đi thực địa, những đêm thức cùng bản thảo bài báo khoa học, sự kiệt sức khi việc giảng dạy, nghiên cứu và chăm sóc gia đình cùng đòi hỏi thời gian. Những tâm sự đồng nghiệp gửi đến cô cho thấy phần công việc ít hiện ra phía sau kết quả chuyên môn.
Một công trình được hoàn thành có thể chứa trong đó nhiều cuộc thu xếp âm thầm. Người đọc nhìn thấy tên tác giả, còn người viết nhớ những giờ phải tranh thủ, những lần lo việc nhà khi đang làm việc và nỗi băn khoăn liệu mình đã dành đủ thời gian cho con.
![]() |
| GS-TS Ngô Thị Phương Lan vừa có chuyến công tác Hàn Quốc với vai trò Đại sứ quảng bá |
Từ trải nghiệm lắng nghe ấy, cô nhấn mạnh nhu cầu về một môi trường làm việc bao dung, linh hoạt và sự công nhận thực chất. Những lời chúc trong ngày lễ có ý nghĩa riêng, nhưng sự hỗ trợ cần tiếp tục hiện diện trong đời sống thường ngày của người phụ nữ.
Theo cô, Chi hội và Nhà trường luôn cố gắng tạo điều kiện linh hoạt về thời gian, duy trì các buổi trò chuyện chuyên đề để thế hệ đi trước chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp trẻ. Những cuộc trò chuyện cũng tạo cơ hội để khó khăn được nói ra và kinh nghiệm được trao đổi.
Tôi nhớ nhất cách cô nói về quyền lựa chọn nhịp sống của mỗi người: “Có người muốn nhận thêm trách nhiệm, có người đang cần chậm lại một thời gian. Điều tôi mong là mỗi chị em đều được tôn trọng trong lựa chọn của mình, và khi sẵn sàng bước tiếp, cơ hội vẫn rộng mở.”
Chậm lại một thời gian có thể là điều một phụ nữ cần trong một giai đoạn cụ thể. Khi lựa chọn ấy được tôn trọng, họ có thêm điều kiện chăm sóc bản thân và gia đình, cũng như chuẩn bị cho bước tiếp theo trong sự nghiệp.
Trong suy nghĩ của cô, sự nhạy cảm, mềm mại và bền bỉ có thể trở thành thế mạnh trong nghiên cứu khoa học xã hội khi phụ nữ có điểm tựa đủ vững vàng. Sự công nhận vì thế cần đi cùng điều kiện để năng lực ấy được phát triển.
Góc nhìn ấy nối liền với điều cô nói về khoảng lặng của chính mình. Khi hiểu bản thân cũng cần nghỉ ngơi, người lãnh đạo có thêm cơ sở để lắng nghe nhu cầu của đồng nghiệp. Khi từng trải qua những lo toan, sự chia sẻ có thể bắt đầu từ một câu hỏi gần gũi: người bên cạnh đang cần gì?
Nhân dịp 20-11, chân dung GS-TS Ngô Phương Thị Lan, một nữ nhà giáo vì thế hiện lên với cả khát vọng và nhu cầu đời thường. Họ mong làm tốt công việc, tiếp tục học hỏi, đồng thời có thời gian cho gia đình và bản thân. Được nhìn nhận đầy đủ trong những vai trò ấy cũng là một cách được trân trọng.
Sự tôn trọng đó còn gửi đến đồng nghiệp trẻ một thông điệp về tương lai: mỗi người có thể có một nhịp trưởng thành riêng. Điều đáng quý là khi họ sẵn sàng nhận thêm trách nhiệm, cánh cửa phát triển vẫn còn đó, cùng sự tin tưởng vào khả năng đóng góp của họ.
Trao niềm tin để người đi sau bước tiếp
Khi được hỏi về những người đã giúp mình trưởng thành, cô Lan nhắc đến các thế hệ thầy cô với lòng biết ơn. Trong đó, GS-TS Lương Văn Hy, người hướng dẫn luận án, giúp cô hình thành tư duy nghiên cứu, sự nghiêm cẩn trong phương pháp và tinh thần trách nhiệm với công việc khoa học.
Cô cũng nhắc GS-TS Ngô Văn Lệ, PGS-TS Phan Thị Yến Tuyết, TS Lê Hữu Phước, GS-TS Võ Văn Sen và nhiều thầy cô khác đã giảng dạy, dìu dắt mình. Từ họ, cô học cả cách sống với nghề qua những trang sách, chuyến điền dã và sự tận tụy dành cho học trò.
Trong ký ức ấy, sự nghiêm khắc học thuật đi cùng lòng bao dung. Những người thầy giúp cô hiểu yêu cầu trung thực khi làm khoa học, sự tận tâm khi giảng dạy và thái độ khiêm nhường dù đảm nhận cương vị nào.
Nhưng càng đi qua nhiều năm, cô càng thấm thía một điều: người thầy còn trao cho học trò niềm tin vào chính mình. Một lời động viên, cơ hội thử sức hay sự kiên nhẫn đọc những trang viết còn non nớt có thể giúp một người trẻ đủ tự tin đi tiếp.
Đó cũng là điều cô muốn trao lại. Với giảng viên trẻ, cô mong họ được thử sức, được ghi nhận xứng đáng và có không gian phát triển, thậm chí làm tốt hơn thế hệ đi trước. Trong lời cô, sự trưởng thành ấy là niềm vui của người dẫn dắt.
![]() |
| GS-TS Ngô Thị Phương Lan- Hiệu trưởng USSH |
Tin tưởng vẫn đi cùng yêu cầu nghiêm túc, trung thực và trách nhiệm. Điều cô lưu ý là sự nghiêm khắc phải giúp học trò nhận ra cần cố gắng ở đâu, có thể tiến bộ thế nào. Một lời góp ý cần mở đường cho sự sửa đổi, gìn giữ động lực học tập của người nhận.
Ở đây, tôi nghĩ đến điểm gặp giữa nhà báo và nhà giáo trong cuộc trò chuyện này: trách nhiệm với lời nói của mình. Một câu hỏi có thể mở ra chia sẻ; một lời nhận xét có thể giúp người khác hiểu rõ bản thân. Sự cẩn trọng và chân thành khiến đối thoại trở nên có ý nghĩa.
Khi hỏi về việc giản dị cô cố gắng làm mỗi ngày, câu trả lời trở về với nụ cười, lời chào và thời gian dành để lắng nghe. Công việc quản lý bận rộn, có những nguyện vọng chưa thể đáp ứng ngay. Dù vậy, cô muốn người đối diện cảm nhận rằng suy nghĩ và khó khăn của họ được tôn trọng.
Một cuộc trò chuyện đúng lúc không giải quyết được mọi vấn đề, nhưng có thể giúp ai đó có thêm động lực. Từ điều nhỏ bé này, cách ứng xử của người thầy tiếp tục hiện diện trong công việc của người hiệu trưởng.
Gửi lời đến đồng nghiệp trẻ nhân ngày 20-11, cô mong mỗi người giữ tình yêu nghề, tận tâm với học trò và nhớ chăm sóc chính mình. Cô mong họ có đồng nghiệp để sẻ chia, có môi trường phát triển và tiếp tục tìm thấy ý nghĩa trong công việc.
Với một người làm báo, điều còn đọng lại là sự nhất quán giữa những câu chuyện tưởng ở xa nhau, từ người nông dân đổi sinh kế đến sinh viên lo học phí, từ đồng nghiệp nữ cần chậm lại đến người trẻ cần một cơ hội, mỗi hoàn cảnh đều gợi cùng một yêu cầu. Đó là dành thời gian hiểu con người trước khi nói về điều họ nên làm.
Cuộc trò chuyện khép lại ở những điều cô đã nhận và muốn trao đi: Tri thức, niềm tin, lòng tử tế. Tôi nhớ lại mảnh ghép có những người trẻ nắm tay nhau bước về khoảng trời xanh. Trong lời người hiệu trưởng, tương lai ấy bắt đầu từ những việc hôm nay: Lắng nghe một hoàn cảnh, cân nhắc một quyết định, kiên nhẫn với một trang viết còn vụng về. Có lẽ, lời tri ân dành cho người thầy cũng được tiếp nối như thế, khi điều tốt đẹp từng nhận được trở thành cách ta đối đãi với người đi sau.



















Chăm sóc sức khỏe tinh thần qua những “cây bản thân”
GS.TS Ngô Thị Phương Lan và vai trò của khoa học xã hội trong phát triển vùng
Tọa đàm Doanh nhân USSH trong vận hội mới của đất nước
4 nhà giáo được vinh danh Phụ nữ Việt Nam 2026: Thành tích học thuật đáng ngưỡng mộ
Đừng đợi kiệt sức mới quan tâm sức khỏe tâm thần
Cùng chuyên mục
Bà Mai Kiều Liên được vinh danh trong Top 100 phụ nữ quyền lực nhất châu Á tại Hội nghị Thượng đỉnh Fortune
PGS.TS. Phạm Thanh Huyền và những nghiên cứu xúc tác hướng tới công nghệ xanh
TS. Tôn Nữ Quỳnh Trang theo đuổi vật liệu nano cho năng lượng sạch và giám sát môi trường
TS. Nguyễn Thị Vân Anh nghiên cứu điều khiển thông minh cho robot và hệ thống tự động
Bà Mai Kiều Liên ba năm liên tiếp được Fortune vinh danh trong Top 100 phụ nữ quyền lực nhất châu Á
Nữ chuyên gia pháp lý Việt Nam đầu tiên nhậm chức Thẩm phán ITLOS