Thẩm phán Nguyễn Thị Lan Anh cùng bốn Thẩm phán của Ghana, Brazil, Tunisia và Ấn Độ cùng nhậm chức ngày 1/10/2026. (Ảnh: Thu Hằng/PV TTXVN tại Đức)

Ngày 1/10, PGS.TS. Nguyễn Thị Lan Anh cùng các Thẩm phán đắc cử của Ghana, Brazil, Tunisia và Ấn Độ tuyên thệ nhậm chức tại Tòa án quốc tế về Luật Biển (ITLOS) ở Hamburg, phía Bắc nước Đức.

Nhiệm kỳ của PGS.TS. Nguyễn Thị Lan Anh bắt đầu từ ngày 1/10/2026 và kéo dài đến năm 2035. Bà là người Việt Nam đầu tiên đảm nhiệm vị trí Thẩm phán tại ITLOS, đồng thời là nữ Thẩm phán đầu tiên của Đông Nam Á tại cơ quan tài phán về luật biển được thành lập theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS).

Dấu mốc này được xác lập sau cuộc bầu cử tại Hội nghị lần thứ 36 các nước thành viên UNCLOS ở New York (Mỹ) ngày 18/6/2026. PGS.TS. Nguyễn Thị Lan Anh trúng cử ngay ở vòng bỏ phiếu đầu tiên, với số phiếu cao nhất khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Từ khi bắt đầu hoạt động năm 1996 đến nay, 62 người đã được bầu làm Thẩm phán ITLOS, trong đó có 9 nữ Thẩm phán. Việc PGS.TS. Nguyễn Thị Lan Anh trở thành Thẩm phán không chỉ đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam có đại diện tại Tòa mà còn đưa một nữ chuyên gia pháp lý Đông Nam Á vào đội ngũ Thẩm phán của cơ quan này.

Thẩm phán Nguyễn Thị Lan Anh tuyên thệ nhậm chức tại ITLOS ngày 1-10 - Ảnh: TTXVN

Theo Quy chế ITLOS, trước khi nhận nhiệm vụ, các Thẩm phán phải tuyên thệ công khai về việc thực thi quyền hạn một cách trung thực, vô tư, liêm chính và tận tâm. Tòa gồm 21 Thẩm phán độc lập, được lựa chọn dựa trên uy tín về công bằng, liêm chính và năng lực chuyên môn trong lĩnh vực luật biển. Thành phần Tòa đồng thời bảo đảm sự đại diện của các hệ thống pháp luật và phân bổ công bằng giữa các khu vực địa lý.

Việc Việt Nam lần đầu có Thẩm phán tại ITLOS cho thấy sự ghi nhận và đánh giá cao của cộng đồng quốc tế đối với năng lực chuyên môn của chuyên gia pháp lý Việt Nam, cũng như vai trò và đóng góp của Việt Nam trong thúc đẩy thượng tôn luật pháp quốc tế.

Trên cương vị Thẩm phán độc lập, PGS.TS. Nguyễn Thị Lan Anh có điều kiện tham gia trực tiếp vào hoạt động của Tòa, góp phần giải thích và áp dụng thống nhất UNCLOS 1982, giải quyết hòa bình các tranh chấp và củng cố trật tự pháp lý trên biển.

PGS.TS Nguyễn Thị Lan Anh, Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao. Ảnh: HVNG

Cũng trong ngày 1/10, các Thẩm phán ITLOS bỏ phiếu kín bầu ông Maurice K. Kamga, Thẩm phán người Cameroon, làm Chánh tòa và bà Frida Maria Armas Pfirter, Thẩm phán người Argentina, làm Phó Chánh tòa nhiệm kỳ 2026-2029. Hai chức danh có nhiệm kỳ 3 năm và có thể tái cử.

Trong 10 nhiệm kỳ từ năm 1996 đến năm 2026, ITLOS có 10 Chánh tòa và 10 Phó Chánh tòa. Trong số các Chánh tòa có 3 người đến từ châu Á, mang quốc tịch Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc.

ITLOS là cơ quan tài phán quốc tế độc lập, có nhiệm vụ giải quyết hòa bình các tranh chấp về giải thích và áp dụng Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982. Tòa được thành lập theo UNCLOS 1982 và tổ chức phiên khai mạc ngày 18/10/1996.

Ngày 25/9 vừa qua, ITLOS tổ chức lễ kỷ niệm 30 năm thành lập tại Hamburg, khẳng định cam kết thúc đẩy hòa bình thông qua công lý và củng cố thượng tôn pháp luật trên biển.

Đến cuối tháng 9/2026, ITLOS đã tiếp nhận 36 vụ việc, gồm các vụ việc giải quyết tranh chấp, yêu cầu cho ý kiến tư vấn, yêu cầu thả tàu nhanh và yêu cầu về các biện pháp khẩn cấp tạm thời. Nội dung được đưa ra trước Tòa trải rộng từ thả nhanh tàu và thuyền viên, áp dụng biện pháp tạm thời đến phân định biển và bảo vệ môi trường biển.

Các vụ phân định đã được ITLOS giải quyết gồm vụ việc giữa Bangladesh với Myanmar, Ghana với Côte d’Ivoire và Mauritius với Maldives. Trong vụ Bangladesh với Myanmar, ITLOS trở thành cơ quan tài phán quốc tế đầu tiên phân định thềm lục địa ngoài 200 hải lý.

Ba ý kiến tư vấn được Tòa đưa ra vào các năm 2011, 2015 và 2024 góp phần làm rõ nghĩa vụ của quốc gia trong hoạt động tại đáy biển quốc tế, chống khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định, cũng như bảo vệ môi trường biển trước biến đổi khí hậu.

Đáng chú ý, ý kiến tư vấn năm 2024 là quan điểm pháp lý đầu tiên của một cơ quan tài phán xác định phát thải khí nhà kính do con người gây ra cấu thành ô nhiễm môi trường biển theo UNCLOS 1982. Tòa đồng thời làm rõ nghĩa vụ phòng ngừa, giảm thiểu và kiểm soát loại ô nhiễm này.

Bước sang thập niên hoạt động thứ tư, ITLOS tiếp tục tiếp nhận những vấn đề pháp lý mới. Năm 2026, Viện Giải quyết tranh chấp đáy biển của Tòa tiếp nhận 2 vụ kiện giữa doanh nghiệp và Cơ quan Quyền lực đáy đại dương quốc tế.

Quản trị biển và đại dương đang đối mặt với nhiều vấn đề từ việc mở rộng hoạt động khai thác tài nguyên và không gian biển, sự phát triển của khoa học công nghệ đến suy giảm đa dạng sinh học, ô nhiễm môi trường biển và biến đổi khí hậu.

Trong bối cảnh đó, ITLOS tiếp tục thực hiện vai trò giải thích và áp dụng UNCLOS 1982 cùng các quy định pháp luật quốc tế, qua đó định hướng ứng xử và hành động của các quốc gia, thúc đẩy thượng tôn pháp luật trên biển. Bên cạnh hoạt động xét xử, Tòa triển khai các chương trình đào tạo và nâng cao năng lực nhằm hỗ trợ các quốc gia tiếp cận cơ chế giải quyết tranh chấp, củng cố vai trò của UNCLOS 1982 trong quản trị biển và đại dương.