Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam Hà Thị Nga thăm và chúc mừng phụ nữ cao tuổi nhân ngày thành lập Đảng 3/2 - Ảnh: VGP/LS

Đến tháng 7/2026, khoảng 2,5 triệu người trên cả nước đang hưởng trợ cấp hưu trí xã hội. Mức hiện hành là 500.000 đồng/người/tháng. Bộ Y tế đồng thời đang nghiên cứu phương án tiếp tục giảm dần tuổi hưởng xuống 70.

Con số 2,5 triệu cho thấy tầng an sinh mới đã nhanh chóng mở rộng phạm vi bao phủ sau khi Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 có hiệu lực. Nhưng trong nội dung Công văn của Bộ Y tế được công khai, chưa có thông tin tách 2,5 triệu người hưởng theo giới tính.

Khoảng trống dữ liệu này đáng lưu ý bởi phụ nữ và nam giới không bước vào tuổi già với cùng một nền tảng hưu trí. Những nghiên cứu trước đây về Việt Nam cho thấy khoảng cách rất lớn về khả năng có lương hưu từ bảo hiểm xã hội, đặc biệt khi tuổi càng cao.

Khoảng cách lớn dần khi tuổi càng cao

Báo cáo World Survey on the Role of Women in Development 2024 của UN Women dành riêng một phần phân tích trường hợp Việt Nam. Dựa trên dữ liệu năm 2019, báo cáo cho biết chỉ 16% phụ nữ từ 65 tuổi trở lên nhận lương hưu đóng góp, so với 27,3% nam giới.

Ở nhóm từ 80 tuổi trở lên, khoảng cách còn rộng hơn: 6,9% ở phụ nữ so với 25,9% ở nam giới. Đây là số liệu năm 2019 được ILO sử dụng để phân tích hệ thống hưu trí Việt Nam, không phải tỷ lệ hiện hành của năm 2026. Vì vậy, nó phù hợp để nhận diện cấu trúc bất bình đẳng đã tích lũy, nhưng không được dùng như một thống kê cập nhật. Điều đáng chú ý là không thể giải thích khoảng cách này đơn giản bằng nhận định phụ nữ “ít tham gia bảo hiểm xã hội”.

UN Women cho biết cũng trong năm 2019, khoảng 31,3% phụ nữ trong lực lượng lao động đang đóng bảo hiểm xã hội, cao hơn tỷ lệ 22,1% ở nam giới. Ở nhóm 25–29 tuổi, tỷ lệ tham gia của phụ nữ lên tới 58,5%, so với 38,6% ở nam giới.

Như vậy, lợi thế tham gia ở một số giai đoạn đầu của cuộc đời lao động không tự động chuyển thành lợi thế hưu trí khi về già.

ILO phân tích rằng hệ thống hưu trí dựa trên lịch sử việc làm và thu nhập có thể phản ánh những bất lợi tích lũy trong suốt cuộc đời: gián đoạn nghề nghiệp, trách nhiệm chăm sóc, khác biệt thu nhập, khu vực việc làm và thời gian đóng bảo hiểm. Báo cáo chẩn đoán giới về thị trường lao động Việt Nam công bố năm 2025 tiếp tục xác định an ninh thu nhập khi nghỉ hưu là một trong những vấn đề cần được tiếp cận bằng chính sách đáp ứng giới.

Đây là điểm cần phân biệt giữa bình đẳng trên văn bản và bình đẳng về kết quả. Một quy định tuổi hưởng giống nhau cho nữ và nam là trung tính về hình thức. Nhưng nếu số người bước tới tuổi đó mà không có lương hưu rất khác nhau giữa hai giới, chính sách có thể tạo ra tác động giới khác nhau.

Tuổi 75 mở thêm một tầng bảo vệ

Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, chính thức đưa trợ cấp hưu trí xã hội vào hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng.

Công dân Việt Nam từ đủ 75 tuổi trở lên, không hưởng lương hưu hoặc trợ cấp BHXH hằng tháng theo điều kiện luật định, có thể hưởng trợ cấp hưu trí xã hội. Người từ đủ 70 đến dưới 75 tuổi thuộc hộ nghèo hoặc cận nghèo cũng thuộc diện hưởng nếu đáp ứng các điều kiện còn lại. Luật đồng thời cho phép tiếp tục điều chỉnh giảm dần tuổi hưởng phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng ngân sách.

Nghị định 176/2025/NĐ-CP quy định mức chung hiện hành là 500.000 đồng/tháng. Địa phương có thể quyết định hỗ trợ thêm tùy điều kiện và khả năng cân đối nguồn lực.

Người hưởng còn được ngân sách nhà nước đóng bảo hiểm y tế; khi qua đời, người lo mai táng được nhận hỗ trợ chi phí mai táng theo quy định. Vì vậy, giá trị của tầng hưu trí xã hội không chỉ nằm ở khoản tiền mặt hàng tháng.

Khung này nằm trong những thay đổi của chính sách bảo hiểm xã hội từ 1/7/2025, cùng với việc giảm thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống 15 năm và mở rộng đối tượng tham gia

ILO đánh giá việc giảm tuổi hưởng hưu trí không đóng góp từ 80 xuống 75 cùng với giảm số năm đóng tối thiểu là những thay đổi quan trọng giúp Việt Nam tiến gần hơn tới hệ thống hưu trí bao phủ rộng.

Người cao tuổi được kiểm tra sức khỏe trong chương trình khám bệnh, tư vấn và cấp thuốc miễn phí. Ảnh: VGP/Thúy Hà.

Từ góc nhìn giới, hạ tuổi từ 80 xuống 75 có cơ sở để kỳ vọng sẽ hỗ trợ đáng kể những phụ nữ cao tuổi không có lương hưu đóng góp. Nhưng hiện chưa thể nói chính xác bao nhiêu phần trăm số người mới được bao phủ là phụ nữ nếu không có dữ liệu người hưởng tách theo giới.

*Đây chính là chỗ chính sách cần đi thêm một bước.

Thành công không nên chỉ được báo cáo bằng tổng số người hưởng. Cần biết trong những người mới được bảo vệ có bao nhiêu phụ nữ, bao nhiêu nam giới; họ thuộc nhóm tuổi nào; có hay không có nguồn thu nhập khác; sống ở thành thị hay nông thôn; và mức trợ cấp thay đổi khả năng tự chủ kinh tế ra sao.

Cách tiếp cận đó không đồng nghĩa dành trợ cấp riêng cho phụ nữ. Nam giới không có lương hưu đương nhiên cũng cần được bảo vệ. Chính sách đáp ứng giới ở đây là giữ tiêu chí hưởng minh bạch, công bằng nhưng đo được liệu một quy định chung đang tác động khác nhau thế nào tới từng giới.

Bao phủ tăng nhưng mức hưởng cũng phải được theo dõi

Ngày 10/8/2026, Bộ Y tế trả lời kiến nghị cử tri tỉnh Quảng Trị về chính sách trợ cấp hưu trí xã hội. Văn bản cho biết đến tháng 7/2026 có khoảng 2,5 triệu người hưởng và mức hiện hành vẫn là 500.000 đồng/người/tháng.

Bộ Y tế đang trình Chính phủ phương án điều chỉnh lên dự kiến 540.000 đồng/tháng, tương ứng tăng 8%. Đây mới là đề xuất đang được xem xét, không nên viết thành mức trợ cấp đã có hiệu lực.

Trước đó, Phụ Nữ Mới đã thông tin về quá trình xây dựng mức trợ cấp hưu trí xã hội 500.000 đồng mỗi tháng. Góc cần theo dõi hiện nay không chỉ là con số bao nhiêu tiền, mà là mức tiền đó bảo đảm được phần nào nhu cầu cơ bản của người cao tuổi sống bằng ít nguồn thu nhập.

*Điều này đặc biệt quan trọng với phụ nữ vì họ sống lâu hơn.

Cục Thống kê cho biết tuổi thọ trung bình của dân số Việt Nam năm 2025 là 74,7 tuổi. Nam giới đạt 72,3 tuổi, trong khi phụ nữ là 77,3 tuổi, chênh nhau 5 năm.

Tuổi thọ dài hơn tự nó không phải một bất lợi. Đó là một thành quả xã hội. Nhưng nếu tuổi thọ dài hơn đi cùng xác suất có lương hưu thấp hơn thì tính đầy đủ của thu nhập tuổi già trở thành vấn đề cần được xem xét theo giới.

Một khoản trợ cấp giúp mở rộng bao phủ nhưng quá thấp so với nhu cầu thiết yếu sẽ khó giải quyết hoàn toàn bất an thu nhập. Ngược lại, tăng mức hưởng mà giới hạn tuổi quá cao vẫn để lại một nhóm người không có lương hưu trong khoảng trống nhiều năm. Vì vậy, ba biến số phải được đánh giá cùng nhau: tuổi tiếp cận, tỷ lệ bao phủ và mức hưởng.

Hạ tiếp xuống 70 cần có đánh giá tác động giới

Công văn của Bộ Y tế tháng 8/2026 cho biết cơ quan này đang phối hợp với Bộ Nội vụ nghiên cứu phương án sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội, trong đó có hướng điều chỉnh giảm dần tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội xuống đủ 70 tuổi, tùy điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và khả năng cân đối ngân sách.

*Đây chưa phải quyết định chính sách đã có hiệu lực.

Nếu phương án được đưa vào quá trình xây dựng chính sách, đánh giá tác động không nên chỉ tính thêm bao nhiêu người và ngân sách tăng bao nhiêu. Ít nhất cần bổ sung một lớp phân tích giới.

Thứ nhất, cần tính số phụ nữ và nam giới 70–74 tuổi hiện không có lương hưu hoặc trợ cấp BHXH hằng tháng. Đây là nhóm sẽ quyết định tác động thực tế của việc hạ tuổi.

Thứ hai, cần xác định khoảng cách về thu nhập, tình trạng sống một mình, khả năng tham gia lao động và khả năng tiếp cận các nguồn hỗ trợ khác. Không phải mọi phụ nữ cao tuổi đều có hoàn cảnh giống nhau và cũng không phải mọi nam giới đều có lợi thế.

Thứ ba, phải theo dõi cả mức hưởng chứ không chỉ số người được đưa vào danh sách. Khi phụ nữ có tuổi thọ dài hơn và tỷ lệ lương hưu đóng góp thấp hơn trong những dữ liệu đã có, khả năng duy trì mức sống trong nhiều năm tuổi già là một chỉ báo quan trọng.

Thứ tư, dữ liệu thực thi nên được công bố định kỳ theo giới và nhóm tuổi. Chính sách có thể rất tiến bộ nhưng sẽ khó đánh giá tác động bình đẳng giới nếu báo cáo cuối cùng chỉ có một con số tổng.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cùng các đại biểu chúc mừng người cao tuổi tiêu biểu tại Hà Nội ngày 6/6/2026. Ảnh: VGP/Thu Giang.

Một tầng thu nhập tối thiểu cũng không nên biến cách nhìn về phụ nữ cao tuổi thành nhóm chỉ chờ nhận trợ cấp. Tại Hội nghị biểu dương người cao tuổi tiêu biểu toàn quốc tháng 6/2026, Chính phủ cho biết hơn 9 triệu người cao tuổi vẫn trực tiếp tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh và nhiều hoạt động xã hội. Định hướng chính sách được đặt ra là chuyển từ tư duy chỉ chăm sóc sang kết hợp bảo vệ, chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi.

Với phụ nữ, cách tiếp cận này càng cần thiết. Bảo đảm một mức thu nhập tối thiểu khi về già không đối lập với việc phát huy nguồn lực phụ nữ cao tuổi. An sinh tốt hơn có thể tạo nền tảng để người cao tuổi duy trì sự tự chủ và tiếp tục tham gia cộng đồng theo khả năng, thay vì bị mặc định là người phụ thuộc. Về dài hạn, trợ cấp hưu trí xã hội cũng không thể thay thế nhiệm vụ thu hẹp khoảng cách ngay trong hệ thống BHXH đóng góp.

Nếu phụ nữ tiếp tục có lịch sử đóng ngắn hơn, thu nhập làm căn cứ đóng thấp hơn hoặc phải rời thị trường lao động trong những giai đoạn quan trọng, khoảng cách sẽ tiếp tục được chuyển từ tuổi lao động sang tuổi nghỉ hưu. Tầng trợ cấp ngân sách có thể giảm hậu quả ở cuối vòng đời, nhưng phần nguyên nhân vẫn phải được xử lý từ thị trường lao động và thiết kế bảo hiểm xã hội.

Điểm tích cực của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 là Việt Nam đã dịch chuyển rõ sang mô hình đa tầng: người có quá trình đóng đủ dài nhận lương hưu; người có thời gian đóng ngắn có thêm phương án trợ cấp hàng tháng từ chính khoản đóng; người cao tuổi không có lương hưu được bảo vệ bằng tầng hưu trí xã hội.

*Bước tiếp theo là làm cho từng tầng ấy nhìn thấy giới.

Hạ tuổi hưởng từ 80 xuống 75 là một thay đổi lớn về bao phủ. Nếu tiếp tục tiến tới 70 tuổi, đây sẽ là cơ hội để Việt Nam không chỉ mở rộng số người nhận trợ cấp mà còn kiểm tra xem một khoảng cách giới đã tích lũy qua hàng chục năm lao động có thực sự được thu hẹp hay không.

Một chính sách không cần ghi “dành cho phụ nữ” mới có tác động về bình đẳng giới. Đôi khi, điều quyết định nằm ở việc chính sách chung có nhận ra điểm xuất phát không giống nhau của phụ nữ và nam giới, rồi dùng dữ liệu để bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau.