Xem The Odyssey của Christopher Nolan, ánh đèn thường đổ dồn vào chàng Odysseus phiêu lưu giữa những con quái vật và những chuyến vượt biển. Thế nhưng nhân vật đọng lại lâu nhất, với nhiều người, lại là người ở yên một chỗ. Suốt hai mươi năm chồng đi biền biệt, nàng ở lại Ithaca, một mình giữ nhà, giữ con, giữ lấy ngôi báu. Và khi nhìn kỹ, ta nhận ra một điều dễ bị bỏ quên: đợi chờ cũng có thể là một trận đánh, chỉ khác ở chỗ người đàn bà đánh trận theo lối của mình.

Giữ nhà là giữ tất cả

Hình ảnh Penelope chăm con, chờ chồng khiến người xem không khỏi liên tưởng đến những người phụ nữ trong lịch sử - Hình minh hoạ bằng AI.

Điều đầu tiên cần trả lại cho Penelope là sự công bằng với hai chữ "chờ đợi". Trong suốt hai mươi năm ấy, nàng gánh trên vai một ngôi nhà đang bị vây hãm, với đám cầu hôn đông tới hàng trăm kẻ đã ăn dầm nằm dề trong sảnh, chỉ chờ ngày nàng buông xuôi. Mỗi ngày trôi qua là một ngày nàng phải giữ cho ngọn lửa trong nhà chưa tắt.

Sức nặng của việc ấy nằm ở chỗ nàng chẳng có quyền sai một nước cờ. Chỉ cần lung lay, nàng mất con, mất ngôi, mất luôn cả danh dự và mái nhà mà chồng nàng ngày trở về còn có nơi để bước vào. Nàng gìn giữ được ngai vàng Ithaca khỏi tay đám cầu hôn, nuôi đứa con thơ lớn lên thành người, và giữ ngôi nhà nguyên vẹn để một người có chốn quay về. Đứa con ấy là Telemachus, người nàng một tay nuôi từ lúc lọt lòng, và đến cuối cùng đã đủ trưởng thành để được trao lại ngôi vương. Chiến công của nàng nằm ở sự bảo toàn, một thứ chiến công lặng lẽ hiếm khi được ai tạc tượng, song nếu thiếu nó thì mọi cuộc phiêu lưu ngoài biển khơi cũng chẳng còn đích để quay về.

Giặc đã vào tận nhà

Có một sự thật giản dị mà người ta hay quên: khi kẻ thù đã tràn vào tận cửa, người đàn bà cũng cầm lấy thứ vũ khí của riêng mình mà chống trả. Penelope không chọn cách bỏ chạy, cũng không chọn cách đầu hàng cho yên thân.

Bản phim của Nolan cho ta thấy nàng đối mặt Antinous, kẻ cầm đầu hung hãn nhất trong đám cầu hôn. Ở đó nàng không khóc lóc, không van xin. Nàng đứng giữa một ngôi nhà đã bị chiếm đóng với một bản lĩnh kiên cường, điều đình với bạo lực bằng chính trí óc của mình, bởi nàng hiểu rằng một lời nói hớ hay một quyết định vội cũng đủ khiến nàng mất sạch. Đó là hình ảnh của một người đàn bà đơn độc giữ trận địa của mình bằng sự tỉnh táo.

Hình minh hoạ bằng AI.

Chúng ta có lẽ đã lãng mạn hóa sự bất động của người phụ nữ đến mức quên rằng đứng vững giữa vòng vây cũng là một cách chiến đấu. Đợi chờ, với Penelope, là hành động, là một cuộc kháng chiến thầm lặng kéo dài hai thập kỷ. Nàng không giương cung, không vung kiếm, nhưng từng ngày nàng vẫn đang cầm cự trong một cuộc chiến có thật, với phần thua nằm ngay trong chính ngôi nhà mình.

Vũ khí của riêng nàng

Điều làm nên tầm vóc của Penelope là cách nàng đánh trận, một lối đánh khác hẳn cách dùng sức của đàn ông. Nàng thắng bằng trí tuệ và sự kiên nhẫn, thay cho gươm giáo.

Nước cờ nổi tiếng của nàng là mưu kế tấm vải liệm. Nàng hứa với đám cầu hôn sẽ chọn một người trong bọn ngay khi dệt xong tấm vải liệm cho Laertes, cha chồng nàng, thế rồi ban ngày nàng ngồi dệt, ban đêm lại lặng lẽ tháo tấm vải ấy ra. Mẹo ấy giúp nàng cầm cự được khoảng ba năm trước hàng trăm kẻ đang chực chờ một ngày nàng gục ngã. Đó là chiến lược của một cái đầu tỉnh táo biết mình yếu thế về sức lực nên phải thắng bằng mưu, bằng thời gian, bằng sự bền bỉ.

Nghĩ cho cùng, đây là hai mặt của cùng một thứ trí khôn. Odysseus hạ thành Troy bằng mưu con ngựa gỗ, còn Penelope giữ thành Ithaca cũng bằng mưu tấm vải liệm. Một người dùng đầu óc để công phá, một người dùng đầu óc để bảo toàn. Sức mạnh của nàng vì thế phải được đo bằng một thước khác: đo bằng độ dài của sự nhẫn nại, bằng sự sắc bén của những nước cờ giăng ra trong im lặng, bằng khả năng đứng vững năm này qua năm khác mà không để lộ ra mình đang chiến đấu.

Hãy đặt cạnh nhau hành trình của hai vợ chồng. Odysseus ra đi và đánh mất gần như tất cả, cả một hạm đội chết dần cho tới người lính cuối cùng. Penelope ở lại và giữ được mọi thứ. Một người đi khắp thế gian để tìm đường về nhà; một người ở yên một chỗ để giữ cho nơi ấy vẫn còn là nhà.

The Odyssey mang tên hành trình của người đàn ông, nhưng linh hồn của nó có lẽ thuộc về người đàn bà chưa từng bước lên thuyền. Nàng cũng đánh một trận chiến kéo dài hai mươi năm, chỉ khác là nàng chọn thứ vũ khí của riêng mình. Và nàng đã thắng.