Người học có thể tiếp cận kiến thức linh hoạt hơn, còn nhà trường có thêm không gian để đổi mới phương pháp giảng dạy. Tuy nhiên, đi cùng với đó là một câu hỏi ngày càng trở nên cấp thiết: đánh giá kết quả học tập trong môi trường online thế nào cho đúng, cho công bằng và phản ánh đúng năng lực của người học?

Thực tế cho thấy, không ít học phần online hiện nay vẫn sử dụng các hình thức kiểm tra quen thuộc như thi viết, trắc nghiệm hoặc yêu cầu nộp một bài cuối kỳ. Những cách đánh giá này có ưu điểm là dễ tổ chức, dễ chấm điểm, nhưng lại bộc lộ nhiều hạn chế khi đặt trong môi trường số. Chúng thường thiên về kiểm tra khả năng ghi nhớ kiến thức, khó phản ánh kỹ năng thực hành, khả năng vận dụng hay năng lực nghề nghiệp, những yếu tố ngày càng được coi trọng trong giáo dục hiện đại.

Trong học online, hạn chế này càng rõ rệt khi giảng viên khó giám sát trực tiếp, còn sản phẩm nộp bài đôi khi không phản ánh đúng quá trình học tập của sinh viên. Hệ quả là xuất hiện khoảng cách không nhỏ giữa “điểm số” và “năng lực thực sự”: sinh viên có thể đạt điểm cao nhưng chưa chắc đã làm tốt trong các tình huống thực tế.

Đánh giá năng lực – hướng đi phù hợp cho học online

Trước thực trạng đó, nhiều nhà giáo dục cho rằng, đánh giá năng lực là hướng tiếp cận phù hợp hơn cho dạy học online và blended, đặc biệt với các học phần chú trọng kỹ năng, ứng dụng và chuẩn bị cho nghề nghiệp tương lai.

Khác với kiểm tra truyền thống, đánh giá năng lực tập trung vào việc quan sát người học thực hiện nhiệm vụ thay vì chỉ trả lời câu hỏi. Sinh viên được yêu cầu trình bày, phân tích tình huống, giải quyết vấn đề, thiết kế sản phẩm hoặc демонstrating thao tác chuyên môn. Những nhiệm vụ này gần với bối cảnh thực tế, giúp giảng viên đánh giá trực tiếp khả năng vận dụng kiến thức của người học.

Trong môi trường online, đánh giá năng lực còn giúp giảm phụ thuộc vào các bài thi “một lần nộp”, đồng thời tạo điều kiện để người học tham gia tích cực hơn vào quá trình học tập, thay vì chỉ “ôn để thi”.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng, đánh giá năng lực không đơn giản là đổi định dạng bài thi, từ thi viết sang quay video hay làm dự án. Điều cốt lõi là phải đổi logic đánh giá: từ chấm một sản phẩm cuối cùng sang xây dựng một hệ thống bằng chứng phản ánh cả quá trình hình thành năng lực.

Một thiết kế đánh giá năng lực hiệu quả trong học online thường dựa trên bốn yếu tố then chốt.

Thứ nhất là nhiệm vụ mang tính xác thực, yêu cầu sinh viên thực hiện các hoạt động gần với bối cảnh ngoài lớp học. Điều này giúp rút ngắn khoảng cách giữa “học để thi” và “học để làm”.

Thứ hai là tiêu chí chấm điểm rõ ràng, thường được cụ thể hóa bằng rubric. Khi tiêu chí được công bố minh bạch, sinh viên hiểu mình cần làm gì, còn giảng viên chấm điểm dựa trên những căn cứ thống nhất, hạn chế cảm tính.

Thứ ba là bằng chứng đa nguồn. Thay vì chỉ dựa vào một sản phẩm cuối, giảng viên có thể kết hợp nhiều loại minh chứng như bản nháp, nhật ký học tập, tiến độ theo tuần, phản tư cá nhân. Cách làm này giúp đánh giá công bằng hơn và phản ánh đúng quá trình học online vốn diễn ra liên tục.

Cuối cùng là phản hồi theo chu trình. Đánh giá không dừng ở việc cho điểm, mà cần đi kèm phản hồi kịp thời, tạo cơ hội để sinh viên sửa, cải thiện và nộp lại. Khi đó, đánh giá trở thành một phần của quá trình học, chứ không phải “kết thúc” việc học.

Screenshot 2026-01-25 083446

Mô hình 5 bước giúp đánh giá khả thi hơn

Để giúp giảng viên dễ triển khai đánh giá năng lực trong môi trường online, các chuyên gia đề xuất một mô hình thiết kế gồm 5 bước liên hoàn.

Bước đầu tiên là xác định chuẩn đầu ra năng lực, mô tả bằng những hành động có thể quan sát như phân tích, trình bày, vận dụng công cụ hay thiết kế giải pháp.

Bước thứ hai là lựa chọn nhiệm vụ phù hợp với chuẩn đầu ra và bối cảnh học phần, chẳng hạn video thuyết trình kèm hỏi – đáp, phân tích tình huống, dự án nhóm, quay màn hình thao tác hay portfolio theo tuần.

Bước thứ ba là xây dựng ma trận bằng chứng, quy định rõ mỗi năng lực sẽ được chứng minh bằng những minh chứng nào. Điều này giúp giảm phụ thuộc vào một lần nộp bài duy nhất và tăng tính công bằng trong học online.

Bước thứ tư là thiết kế rubric minh bạch, mô tả rõ các mức độ đạt được, giúp chuẩn hóa chấm điểm giữa các lớp, các giảng viên.

Bước cuối cùng là tổ chức phản hồi và xác minh quá trình, thông qua các mốc kiểm tra, vấn đáp ngắn hoặc đối chiếu tiến độ, vừa đảm bảo toàn vẹn học thuật vừa không tạo áp lực giám sát nặng nề.

Đánh giá năng lực mang lại nhiều lợi ích cho dạy học online: đo đúng năng lực thực hành, tạo động lực học sâu và gắn kết học tập với thực tiễn. Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, cần có sự hỗ trợ từ phía nhà trường, như xây dựng ngân hàng nhiệm vụ, cung cấp rubric mẫu, bồi dưỡng kỹ năng thiết kế đánh giá cho giảng viên.

Khi được tổ chức bài bản, đánh giá sẽ không còn là “khâu cuối để cho điểm”, mà trở thành công cụ hỗ trợ học tập, giúp sinh viên phát triển năng lực thực sự trong kỷ nguyên giáo dục số