Một bức tượng voi ma mút Aurignacian được chạm khắc từ ngà voi với những ký hiệu chạm khắc bí ẩn.

Phân tích do nhà ngôn ngữ học Christian Bentz (Đại học Saarland, Đức) và nhà khảo cổ học Ewa Dutkiewicz (Bảo tàng Quốc gia Berlin) thực hiện cho thấy hàng nghìn ký hiệu xuất hiện trên các hiện vật thuộc nền văn hóa Aurignacian tồn tại từ khoảng 43.000 đến 34.000 năm trước không đơn thuần là hình trang trí ngẫu nhiên.

Theo kết quả nghiên cứu được công bố trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences, những ký hiệu này dù chưa thể được coi là chữ viết theo nghĩa chặt chẽ, bởi chúng không đại diện trực tiếp cho ngôn ngữ nói, nhưng cấu trúc sắp xếp của chúng cho thấy mức độ phức tạp có thể đo lường được, tương đương với các hệ thống chữ biểu ý sơ khai từng xuất hiện cách đây khoảng 5.300 năm.

Thay vì mã hóa con số hay ý tưởng như chữ biểu ý cổ đại, các ký hiệu Aurignacian dường như phản ánh một hệ thống quy ước chung. Nhóm nghiên cứu cho rằng, các cộng đồng săn bắt hái lượm đầu tiên ở châu Âu đã sử dụng những chuỗi biểu tượng có chủ đích, có tính hệ thống và được duy trì ổn định trong thời gian dài từ hàng chục nghìn năm trước khi chữ viết chính thức ra đời.

Một hiện vật bằng xương thuộc nền văn minh Aurignacian và danh mục các dấu khắc.

Khả năng xây dựng và chia sẻ hệ thống biểu tượng chung được xem là một trong những đặc điểm nổi bật của loài người. Từ các vạch khắc kiểm đếm trên xương, hệ thống chữ viết, cho tới biểu tượng cảm xúc (emoji) trong tin nhắn hiện đại, tất cả đều là cách con người lưu trữ và truyền tải thông tin ra ngoài bộ não. Tuy nhiên, nhiều hệ thống cổ xưa đã thất truyền do hiện vật phân hủy hoặc do tri thức văn hóa đi kèm bị mai một, khiến việc truy tìm nguồn gốc chữ viết trở nên khó khăn.

Trong nghiên cứu này, nhóm nghiên cứu đã phân tích thống kê 260 hiện vật cầm tay tìm thấy tại một cụm hang động ở miền nam nước Đức, nơi được xem là địa điểm cư trú của người Aurignacian.

Các hiện vật bao gồm tượng nhỏ và đồ vật được chế tác từ ngà voi, xương và gạc, nhiều món trong số đó được khắc các dấu chấm, đường thẳng, hình chữ V, chữ thập, zigzag, hình sao hay lưới gạch chéo.

Đồ tạo tác bằng xương và ngà voi có khắc dấu.

Tổng cộng, nhóm đã ghi nhận hơn 3.000 ký tự riêng lẻ, phân loại theo nhóm và đối chiếu với loại hiện vật mà chúng xuất hiện. Dựa trên bộ dữ liệu này, các nhà khoa học áp dụng thuật toán và mô hình lý thuyết thông tin để phân tích tỷ lệ lặp lại, mức độ đa dạng biểu tượng và chỉ số entropy đo lượng thông tin mà một chuỗi có thể truyền tải.

Kết quả cho thấy các ký hiệu không hề ngẫu nhiên. Chúng xuất hiện trong những chuỗi có cấu trúc rõ ràng và có thể lặp lại. Đáng chú ý, mật độ thông tin khác nhau tùy theo loại hiện vật: tượng nhỏ có mức biến đổi cấu trúc cao hơn khoảng 15% so với công cụ; công cụ lại có mật độ thông tin cao hơn khoảng 10% so với các vật dạng ống hoặc giống sáo, và cao hơn khoảng 15% so với đồ trang sức cá nhân.

Toàn bộ các dấu hiệu được khắc trên tượng voi ma mút.

Những kiểu mẫu này duy trì ổn định trong suốt khoảng 10.000 năm, cho thấy chúng phục vụ một chức năng chung và nhất quán, thay vì chỉ mang tính trang trí. Dù vậy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng hệ thống này không phải chữ viết ghi lại loại hình ngôn ngữ nói mới chỉ xuất hiện cách đây khoảng 5.000 năm.

“Vẫn rất khó, hay thậm chí là không thể, để chứng minh rằng các ký hiệu Aurignacian từng đảm nhiệm chức năng biểu số hay biểu ý giống chữ biểu ý sơ khai. Hơn nữa, có các hệ thống chữ cổ như ngôn ngữ Sumer ở Lưỡng Hà đã nhanh chóng phát triển thành chữ viết hoàn chỉnh trong vòng khoảng 1.000 năm, còn các chuỗi ký hiệu Aurignacian ở vùng Swabian vẫn giữ nguyên mật độ thông tin suốt 10 thiên niên kỷ rồi sau đó biến mất”, nhóm nghiên cứu viết.

Dù ý nghĩa cụ thể của các biểu tượng này có thể đã vĩnh viễn thất lạc, phát hiện mới cho thấy con người đã biết cách cấu trúc và lưu trữ thông tin từ hàng chục nghìn năm trước, sớm hơn rất nhiều so với thời điểm các hệ thống chữ viết đầu tiên ra đời.