Các nhà khảo cổ và địa chất học đã xác định một lớp cát được đặt có chủ đích bên dưới nền móng đền Ishtar, hé lộ không chỉ niên đại sớm nhất của đô thị này mà còn những thực hành nghi lễ cổ xưa của cư dân Lưỡng Hà.

Quần thể Assur cho thấy tháp ở phía sau, với tàn tích đền thờ và tường thành ở phía trước.

Theo nghiên cứu, lớp cát nằm dưới nền đền Ishtar có niên đại từ khoảng năm 2896 đến 2702 trước Công nguyên (TCN), thuộc thời kỳ Sơ triều đại I. Phát hiện này xác lập mốc thời gian sớm nhất cho sự tồn tại của thành phố Assur, cho thấy thành phố này đã vận hành như một trung tâm đô thị sôi động từ hơn 4.700 năm trước. Đồng thời, bằng chứng cũng cung cấp những hiểu biết mới về nguồn gốc của sự sùng bái nữ thần Ishtar và sự lan tỏa các nghi lễ Lưỡng Hà tới miền Bắc Iraq.

Thành phố Assur nằm trên bờ Tây sông Tigris, từng giữ vai trò then chốt trong thiên niên kỷ thứ nhất TCN với tư cách là thủ đô tôn giáo và chính trị của nhà nước Assyria cổ đại. Tuy nhiên, dữ liệu lịch sử của giai đoạn sớm hơn, đặc biệt là thiên niên kỷ thứ ba TCN, vẫn còn nhiều khoảng trống.

Các cuộc khai quật đầu thế kỷ XX do nhà khảo cổ Walter Andrae thực hiện đã phát hiện đền Ishtar, nhưng những lớp móng cổ nhất khi đó chưa thể tiếp cận. Đến năm 2024, Dự án Khai quật Assur của Đại học Ludwig Maximilian (Munich, Đức) đã sử dụng công nghệ khoan lõi hiện đại để tiếp cận các tầng sâu bên trong điện thờ của ngôi đền.

Tại Đền H, giai đoạn xây dựng lâu đời nhất của quần thể, nhóm nghiên cứu đã thu thập được các lõi trầm tích và phát hiện một lớp cát dày khoảng một mét nằm ngay dưới nền móng. Bằng phương pháp định tuổi carbon phóng xạ lớp than củi nằm phía trên, các nhà khoa học đã xác định thời điểm xây dựng ngôi đền này trong khoảng từ năm 2896 đến 2702 TCN. Đền H vì vậy trở thành tầng cư trú sớm nhất từng được biết đến tại Assur, đóng vai trò mốc tham chiếu quan trọng cho quá trình hình thành đô thị.

Phân tích khoáng vật cho thấy lớp cát chứa các khoáng chất như epidote, glaucophane, zoisite và lawsonite vốn đặc trưng của đá biến chất tướng đá phiến lam. Những khoáng chất này không có nguồn gốc từ sông Tigris gần đó mà nhiều khả năng đến từ dãy núi Zagros.

Các nhà khoa học cho rằng cát có thể bắt nguồn từ trầm tích gió địa phương, được tái chế từ hệ tầng Injana (kỷ Miocen Thượng) và vận chuyển qua sông Tiểu Zab. Điều này cho thấy việc lựa chọn vật liệu xây dựng mang tính toán kỹ lưỡng dựa trên đặc tính địa chất, chứ không đơn thuần vì sự tiện lợi.

Trong truyền thống miền Nam Lưỡng Hà, việc đặt cát dưới nền đền thờ được xem là một nghi lễ nhằm thanh tẩy mặt đất trước khi xây dựng công trình linh thiêng. Lớp cát tại đền Ishtar là bằng chứng đầu tiên cho thấy thực hành này cũng xuất hiện ở miền Bắc Lưỡng Hà. Điều đó cho thấy cư dân Assur thời kỳ đầu đã tiếp nhận các truyền thống nghi lễ từ phương Nam, đồng thời sử dụng vật liệu có nguồn gốc từ các khu vực phía Bắc. Một số giả thuyết còn cho rằng lớp cát này phản ánh mối liên hệ với cảnh quan tôn giáo của người Hurrian, kết nối sự sùng bái Ishtar với nữ thần Shawushka ở các vùng lân cận.

Khu phức hợp đền Ishtar (đường chấm trắng) bên trong Assur, và vị trí của bốn lõi trầm tích.

Điều đặc biệt là các đền thờ lớn khác tại Assur, như quần thể Sin–Shamash hay Anu–Adad, không có lớp cát tương tự. Việc sử dụng cát một cách chọn lọc tại Đền H cho thấy vai trò đặc biệt của công trình này, không chỉ về mặt nghi lễ mà còn về ý nghĩa chính trị và biểu tượng.

Nghiên cứu cũng đánh dấu lần đầu tiên cát khảo cổ tại Iraq được phân tích khoáng vật học một cách có hệ thống. Bằng cách kết hợp dữ liệu khảo cổ, lịch sử và địa chất, các nhà khoa học cho thấy vật liệu xây dựng có thể cung cấp những manh mối quan trọng về quy hoạch đô thị, nghi lễ tôn giáo và các mối liên kết văn hóa xa xôi trong thế giới cổ đại.

Những phát hiện mới đã góp phần làm sáng tỏ giai đoạn sớm nhất của Assur, đồng thời nhấn mạnh giá trị của các phương pháp nghiên cứu liên ngành trong việc tái dựng lại bức tranh văn hóa Lưỡng Hà thời kỳ đầu.

Nền móng của đền Ishtar, tưởng chừng chỉ là một chi tiết kỹ thuật, nay trở thành bằng chứng sống động về tư duy kiến trúc và nghi lễ của những cư dân đầu tiên xây dựng nên một trong những đô thị cổ xưa nhất Trung Đông.